Łowca trolli (nor. Trolljegeren, reż. André Øvredal, Norwegia 2010, więcej tutaj), który od ubiegłego piątku jest na ekranach naszych kin (chyba tylko w sieci kin Helios – swoją drogą bardzo to spóźniona premiera) to film z gatunku dark fantasy, utrzymany w konwencji mockumentary (‘udawanego dokumentu’), który można by porównać z Blair Witch Project (choć moim skromnym zdaniem norweski film nie jest aż tak przerażający). Akcja tej produkcji toczy się w pięknej, monumentalnej, fascynującej przyrodniczo Norwegii. Tłem wciągającej akcji są przepiękne góry i tajemnicze fiordy. Wszystko skąpane w deszczu albo pokryte śniegiem. Bohaterami są studenci, którzy kręcą film o niedźwiedziach – mordercach owiec… i wkręceni zostają w niesamowite łowy na leśne i górskie trolle. Tytułowy łowca, znany jako kłusownik Hans to być może… Ciekawe czy macie to samo skojarzenie jak ja… Przy okazji film jest ciekawym portretem współczesnej Norwegii – z pozoru spokojnej, a przecież będącej ojczyzną zbrodniczego przedsiębiorcy rolnego, Andersa Breivika. I przy okazji dowiadujemy się, dlaczego w Norwegii jest dziś tak mało chrześcijan…

Zobaczmy zwiastun filmu. Elendilion poleca też swoim Czytelnikom odwiedzenie kina, póki film jeszcze jest na polskich ekranach.

O trollach Śródziemia czytamy w Encyklopedii Fostera:

Wydaje się, że istniały przynajmniej cztery szczepy trolli: trolle kamienne z Siedzib Trolli [Trollshaws] i innych rejonów Eriadoru, trolle jaskiniowe z Morii, trolle wzgórzowe w Gorgoroth i Eredioru oraz Olog-hai. Trolle kamienne mówiły uproszczonym westronem i były chyba najbardziej podobne do ludzi; trollami kamiennymi byli Bert, Tom i William Huggins. Trolle jaskiniowe i wzgórzowe, jeśli w ogóle się odzywały, to posługiwały się uproszczoną wersją języka orków i były pokryte łuską; trolle jaskiniowe miały zielonkawy kolor, a ich stopy były pozbawione palców. Olog-hai, wyhodowane przez Saurona pod koniec Trzeciej Ery, mieszkały na południu Mrocznej Puszczy i w górach Mordoru. Jako bardziej ruchliwe i przebieglejsze od innych trolli potrafiły wytrzymywać słoneczny blask, o ile tylko Sauron sprawował nad nimi władzę. Olog-hai posługiwały się Czarną Mową.

W Hobbicie czytamy, że trolle mają “grubo ciosane twarze, olbrzymi wzrost, [szczególny] kształt stóp” (str. 32, Hobbit, Iskry). Żywią się u Tolkiena owczym mięsem, ale nie gardzą też mięsem istot myślących, jak ludzie, krasnoludy czy… hobbici. Żyją w pieczarach, pod ziemią, bo w świetle słońca “obracają się z powrotem w skałę, z której powstali, i nigdy już drgnąć nie mogą” (str. 37).

Podobnie jest w filmie Łowca trolli. Norweski film ukazuje nam skandynawskie trolle, na których wzorował swe śródziemne postacie Tolkien, w całej okazałości. Film zdradza wiele innych trollowych sekretów, troszkę też racjonalizuje ich biologię (są ssakami, zwierzętami, które posiadają czasem kilka głów, z których tylko jedna jest prawdziwa, a inne to narośle, mające odstraszać inne trolle albo przyciągać trollowe samice; mowa jest też o biologicznym uzasadnieniu zamiany trolla w kamień pod wpływem słońca – kto ciekaw, zapraszamy do kin…). Jeżeli chcecie podyskutować o trollach w Śródziemiu, zapraszamy Was na forum Elendilich, do tematu “Półtroll, troll śnieżny i inne odmiany trolli” (link).

Randir w swoim tekście nawiązuje i do biografii Tolkiena (autor odnosi się m.in. do naszych elendilionowo-simbelmynowych badań nad możliwymi warmińskimi przodkami rodu Tolkienów), i do Tolkienowej znajomości języków słowiańskich. Krzysiek Grzesik pisze też o sudeckiej inspiracji Gandalfa (o tym wątku pisał kiedyś w Sudetach Arek Kubala i Ryszard Derdziński), o Radagaście, Beornie-Medvedzie, o słowiańskiej Mrocznej Puszczy z Kroniki Thietmara, o słowiańskich Easterlingach-Wenedach, o Wariagach z Władcy Pierścieni, o bałto-słowiańskich nawiązaniach w językach Tolkiena. Dużo ciekawych wątków. Tekst bardzo, bardzo godny polecenia.

A nas cieszy, że tak wiele w przypisach odnajdziemy nawiązań do dyskusji z Forum Elendilich oraz naszego serwisu – Elendilionu.

Ktoś mógłby sądzić, że [Władca Pierścieni] jest to raczej powieść areligijna, jeśli nie ateistyczna. Tolkien jednak, jak się zdaje, wybrał drogę, która jest trudna do zrozumienia dla wielu współczesnych wierzących Kościoła. Katolickości nie zamanifestował poprzez mnożenie fantazyjnych bóstw, ale przez przyjęcie znamienia dotykającego chrześcijan pierwszych wieków, którzy sami byli nazywani ateistami, ponieważ odrzucali w sposób zasadniczy wszelkie panteony (…).

Zatem religia we Władcy Pierścieni nie jest tylko „narracją”, czy „kultem”, ale rzeczywistością bezpośrednio i realnie złączoną z „tym światem” (…).

Dobro wydaje się być na kartach Władcy Pierścieni rozproszone i słabe, a zło bardzo konkretne i skuteczne. To zapewne intuicja wielu chrześcijan obserwujących rzeczywistość naszej Epoki (…).

Te i wiele innych ciekawych spostrzeżeń znajdziecie w artykule “O Tolkiena zgodzie ze stanem łaski i górze Meneltarmie” w Portalu Frondy (link). Artykuł, a właściwie recenzja Listów Profesora, jest autorstwa Tomasza Rowińskiego, redaktora Christianitas oraz współpacownika Wydawnictwa M, które lata temu wydało książkę Od Valinoru do Mordoru A. Szyjewskiego.

Zostawiłem go w folii aż do powrotu do domu i postanowiłem podzielić się z Wami pierwszymi wrażeniami. Już sama okładka tchnie zmianami klimatu i nostalgicznie przypomina mi pierwotne doznania czytelnicze z Władcy Pierścieni. Sam fakt pojawienia się grafik mniej znanego artysty,  jest wielką zaletą tego wydania, uważam że potrzebnym oderwaniem od wielkiej trójki - jak ich nazywam.

Jednym z największych atutów tego kalendarza – moim zdaniem- jest obszerny wstęp którego autorem jest Cor Block. Tekst jest rewelacyjny, a artysta przybliża nam intencje jakie towarzyszyły mu podczas tworzenia prac i ukazuje bardziej skomplikowane – niżby się mogło wydawać – powiązania między słowem a obrazem. Opisuje ciekawie o spotkaniu z Tolkienem w 1961 roku, kiedy to pisarz uznał jego prace, bardziej jako ciekawe obrazy, niż trafne ilustracje. Rozpatruje trudność przedstawienia szlachetnych i heroicznych o których Tolkien wspomina w liście do niego.Uważam, że wstęp jest warty przełożenia na język polski.

Kalendarz zawiera trzynaście ilustracji autorstwa Blocka, niektóre z nich są publikowane po raz pierwszy. Każdy obraz został opisany odpowiednim cytatem z Władcy Pierścieni.

Jestem przekonany, że gdyby większa ilość z nas miała ten kalendarz przed głosowaniem, ta pozycja znalazłaby się znacznie wyżej w  rankingach naszej zabawy na Tolkienowskie Wydarzenie Roku 2010.  Ta publikacja naprawdę zasługuje na wyróżnienie i serdecznie polecam Wam ten kalendarz.

Mam również jeden egzemplarz tego kalendarza przeznaczony na konkurs dla Was.

Wystarczy odpowiedzieć na pytanie - podaj oryginalne tytuły obrazów które J.R.R Tolkien kupił od Cor Bloka (Tolkien kupił dwie prace).

Pierwsza osoba która poprawnie poda oba tytuły otrzyma od nas kalendarz. Odpowiedzi proszę podać w komentarzu.

]]> http://www.elendilion.pl/2011/01/15/tolkienowski-kalendarz-na-rok-2011-recenzja/feed/ 7 http://www.elendilion.pl/2010/12/19/parma-eldalamberon-nr-19-recenzja/ http://www.elendilion.pl/2010/12/19/parma-eldalamberon-nr-19-recenzja/#comments Sun, 19 Dec 2010 09:28:48 +0000 Galadhorn http://www.elendilion.pl/?p=6202 Jaki język elficki wzorowany jest na litewskim? Czy Ælfwine znał łacinę? Jakie języki nazywał ælflæden oraz ælfgeþéode? Przeczytaj tę recenzję! Wszystkiego się dowiesz…

Rok 2010 był niezwykły dla miłośników językowej twórczości Tolkiena, dla wszystkich lambendili i lambengolmor. W jednym roku ukazały się aż dwa numery sławetnego Parma Eldalamberon (numer 18 opisaliśmy tutaj; numer 19 zapowiadaliśmy tutaj), co daje nam około 200 stron nowych lingwistycznych materiałów tolkienowskich do przeczytania i zbadania. Publikacja związanych ze Śródziemiem materiałów lingwistycznych J.R.R. Tolkiena ulega od kilku lat znacznemu przyspieszeniu (zadowolenie z takiego stanu rzeczy wyraził nawet ostatnio na liście dyskusyjnej Elfling Helge K. Fauskanger, od lat krytycznie  ustosunkowany do polityki Tolkien Estate, Christophera Tolkiena i “namaszczonego” do opracowywania lingwistycznego dziedzictwa J.R.R.T. zespołu pod przywództwem Carla Hostettera). Przecież w najbliższych tygodniach spodziewamy się ogłoszenia pięćdziesiątego numeru Vinyar Tengwar pod redakcją Carla Hostettera! A publikowane ostatnio materiały związane są z późnymi, związanymi z Władcą Pierścieni fazami koncepcyjnymi języków quenya i sindarin! Eglerio!

Najnowszy numer, który z miesięcznym poślizgiem* dotarł do mnie kilka dni temu, zapowiadał się bardzo ciekawie jako pierwsza publikacja od lat, w której znajdziemy materiały dotyczące języka taliska (języka “ludu Bëora, i Halethy, i Hádora… wielce przemienionego przez wpływ Elfów Zielonych”, HoMe V, str. 179). Ta radość okazała się przedwczesna, bo o talisce nie ma prawie nic poza tabelami fonologicznymi – ani jednego nowego taliskańskiego słowa czy zdania. Za to numer pełen jest innych smacznych kąsków!

Ciekawie prezentuje się “Wprowadzenie” (“Foreword”, stony 5-17), w którym redakcja PE stara się ukazać prezentowane materiały w szerszym kontekście tekstologicznym. Okazują się one spokrewnione z prezentowanymi w PE nr 18 “Tengwesta Qenderinwa” (TQ1 z ok. 1937  oraz TQ2 z ok. 1951) W tym numerze poznajemy teksty Tolkiena zatytułowane “Comparative Tables” (ściśle związany z TQ1), “Outline of Phonetic Developement” (OP1 z ok. 1937) oraz “Outline of Phonology” (OP2 z ok. 1951).

Prezentowane teksty są bardzo techniczne i nie zainteresują większości miłośników Tolkiena. Są to tabele fonologiczne, ukazujące zmiany spółgłoskowe i samogłoskowe, które zachodziły na przestrzeni setek i tysięcy lat dziejów języków eldarińskich. To co może być ciekawe dla szerszego audytorium to kilka nowych informacji, mających znaczenie dla świata przedstawionego w legendarium. Na przykład w CT (str. 22) znajdujemy komentarz odautorski Tolkiena do tabeli języków. Porównuje on w nim języki Ardy do języków naszego świata. I tak telerin to fonetyczny odpowiednik łaciny (ważna różnica to labializacja qu > p), noldorin jest wzorowany na walijskim (noldorin w 1951 r. stał sie sindarinem), danian ma germański charakter, a wywodzący się z niego ossiriandzki (ossiriandrin) jest wzorowany na staroangielskim, wschodniodanianski (leikvian) na staronordycznym, a taliska na gockim. Ciekawe i zaskakujące rzeczy dotyczą języków avarińskich: zachodni avarin jest wzorowany na irlandzkim, północny avarin na fińskim, a wschodni avarin na… litewskim! Od litewskiego nie tak daleko do języków słowiańskich. Szkoda, że Tolkien nie opisał żadnego języka Avarich opartego o fonologię mowy Słowian (pamiętamy, że polscy miłośnicy języków Tolkiena stworzyli taki język i nazwali go jelędziel). Spodziewamy się, że w jednym na następnych numerów Parma Eldalamberon przedstawiona zostanie całość materiałów dotyczących języka taliskańskiego, który zawdzięcza swoją formę miłości Tolkiena do języka Gotów. Wiemy, że istnieje całościowa fonologia i gramatyka tego języka…

W tekście OP1 i OP2 znajdujemy wiele ciekawych informacji o pochodzeniu poszczególnych głosek języka quenya. Ale najciekawsze jest chyba to, jak autor tych notatek, Ælfwine, omawia periodyzację języka quenya: mamy tam staroquenejski (ang. Ancient Quenya), zapisywany znakami Rúmila od ok. 1180 Roku Valarów, parmaquesta (‘język książkowy’) zapisywany tengwami Fëanora od ok. 1200-1250 Roku Valarów oraz tarquesta (‘wysoką mowę’), mowę ceremonialną Noldorów na wygnaniu. Pojawia się pytanie, czy  Ælfwine znał łacinę, skoro nazywa elfią łaciną język quenya i transkrybuje ją z tengwaru na łacińską modłę? Tu pojawiają się też ciekawe anglosaksońskie terminy na określenie języka quenya i sindarin: ælflæden ‘elfia łacina; quenya’ oraz ælfgeþéode ‘elfia mowa; sindarin’. Dzięki OP2 mamy kolejny tekst z lat 50. (z czasów Władcy Pierścieni), w którym występuje postać Ælfwine Żeglarza, człowieka, który przenosi tradycję Elfów z Tol Eressëa do średniowiecznej Europy.

Teksty zaprezentowane w PE nr 19 nie przynoszą nam wielu nowych quenejskich i sindarińskich słów. Zanotowałem jedynie:

Quenya

• puspo, pupso ‘mucha składająca jaja na ranie lub w mięsie’ (str. 101);
  
• haura ‘kopiec grobowy; używane przez Noldorów na wygnaniu’ (pożyczka z sindarińskiego haudh) i hamna ‘kopiec grobowy; używane w Eldamarze) (str. 91).
• quenso ‘minstrel (archaiczne)’ (str. 40, 83)
• tañkal ‘brosza’ (str. 40, 83)
• lapsa ‘wylizywanie (jedzenia lub picia); obżeranie się’ (str. 45)
• lauda ‘piętrzyć’ (str. 45)
• hahta ‘usypany kopiec’ (str. 45)
• luppo ‘bryła, niekształtny kawał’ (str. 45, 92)
• makso ‘błoto, kleista substancja’ (str. 48)
• ñware ‘martwi się’ (str. 76)
• indyel ‘dzwonek’ (str. 78)
• rafe ‘faluje’, rappe ‘falował’ (str. 89)
• pase ‘wygładza’, panse, patte ‘wygładzał’ (str. 89)
• arpo ‘grabieżca, złodziej’ (str. 89)
• resta ‘zasiane pole, obrobiona ziemia’ (str. 91)
• hakta, hatta ‘ogrodzenie, żywopłot’ (str. 91)
• nahte ‘rana’ (str. 91)
• nehte ‘miód’ (str. 91)
• holmo ‘z serca; serdecznie’ (str. 97)

Sindarin

• rîdh ‘zasiane pole, obrobiona ziemia’ (str. 91)
• haedh ‘ogrodzenie’ (str. 91)
• naedh ‘rana’ (str. 91)
• nîdh ‘miód’ (str. 91)

Dopełnieniem tego numeru jest prezentowana na okładce (patrz zdjęcie na początku mojej krótkiej recenzji) strona z rękopisu Tolkiena. Widzimy jak około 1951 r. Profesor piękną kaligrafią kreśli swój “Quenya. Outline of Phonology”.

___________________________

* Z dedykacji na początku PE nr 19 dowiadujemy się o śmierci ojca Ch. Gilsona w listopadzie 2010. Opóźnienie związane jest z tym smutnym wydarzeniem. Christopherowi składamy serdeczne wyrazy współczucia.

Grę można pobrać ze stron:
Wersja europejska – https://www.lotro-europe.com/
Wersja amerykańska – http://www.lotro.com/

Najpierw o samej realizacji. W dokumencie występuje wiele ciekawych osób, przede wszystkim jedna z córek profesora, pani Maria Anuncjata Gardziel (druga córka, pani Joanna Petry-Mroczkowska pomagała w realizacji filmu Łukaszowi Smolnikowi). Są też angliści, tłumacze, np. pan Tomasz Fiałkowski, pani Muskat-Tabakowska, są aktorzy: Elżbieta Bożyk (anglistka-aktorka) oraz Jerzy Stuhr. Film jest bardzo ładnie zrealizowany, z pięknymi zdjęciami rejestrowanymi w Krakowie i w Tyńcu, na Wawelu i w Collegium Maius. Świetne zbliżenia na wspominających profesora Mroczkowskiego – ciemne tło, z którego światło wydobywa twarze rozmówców. Przede wszystkim w ciągu tych dwudziestu pięciu minut otrzymujemy niezwykłą porcję informacji. Niech będą one uzupełnieniem tego, co już pisaliśmy o profesorze Mroczkowskim w naszym serwisie: “Polacy, którzy znali Tolkiena: prof. Przemysław Mroczkowski“oraz “Poland (…) is ever in my mind” (J.R.R. Tolkien)“.

Wpierw w sceneriach krakowskich Tomasz Fiałkowski, polski dziennikarz, krytyk literacki, publicysta i edytor, opowiada o tym, jak w 1973 roku przeczytał zaskakujący dla niego artykuł w Tygodniku Powszechnym: “Uczoność i wyobraźnia w Oksfordzie”. Był wtedy fascynatem Tolkiena i po raz pierwszy w polskiej prasie przeczytał coś tak nowatorskiego i dogłębnego o autorze Władcy Pierścieni i Inklingach. Autorem artykułu był oczywiście prof. Przemysław Mroczkowski. Fiałkowski wymawia nazwisko Tolkiena w bardzo poprawny sposób: ['tolkin].

Następnie widzimy album rodzinny, zdjęcia profesora i jego żony oraz trojga dzieci. Córka Mroczkowskiego, Maria Anuncjata Gardziel opowiada kilka historyjek z czasów młodości profesora, wspomina działalność w harcerstwie oraz zajęcia z robót ręcznych, do których nie miał Mroczkowski talentu (za to uczył go wtedy jąkający się nauczyciel). Jest mowa o studiach romanistycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim, o mistrzach Mroczkowskiego, np. profesorze Romanie Dybowskim. Pani Maria wspomina, że takie angielskie teksty literackie jak Wizja Piotra Oracza, Opowieści kanterberyjskie albo arturiańskie romanse rycerskie były często obecne w ich pokojach dziecinnych jako opowieści taty na dobranoc.

Z kolei dowiadujemy się o ciężkich przejściach Mroczkowskiego z komunistycznym Urzędem Bezpieczeństwa. Nocne przesłuchiwania, wzywanie na UB w Lublinie, szykany, powstrzymywanie awansów uniwersyteckich – to wszystko skutkowało rezygnacją profesora z nauczania na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (KUL). Wcześniej kursował między UJ w Krakowie i KUL w Lublinie. Córka profesora wspomina, że gdy ojciec był przesłuchiwany, cała rodzina w domu na kolanach modliła się głośno o jego powrót do domu. Nie pomogły nawet próby szukania pomocy u pracujących w rządzie PRL-u żydowskich znajomych, którym ojciec profesora pomagał się ukryć w czasie II wojny światowej.

Dla nas najciekawszy jest chyba ten fragment filmu, który opowiada o przyjaźni Mroczkowskiego z rodziną Tolkienów. To prawdziwa determinacja, że profesorowi udało się dostać na stypendium w Oksfordzie – tym bardziej, że wyjechał tam z całą swoją rodziną: żoną i trójką dzieci. Pani Maria opowiada o rejsie “Batorym”, o pierwszej wizycie w Londynie, o nauce w szkołach katolickich (obie siostry uczyły się u urszulanek, a ich brat u benedyktynów). My zaś oglądamy całą kolekcję listów od Profesora Tolkiena [omawiamy je tutaj: "Poland (...) is ever in my mind" (J.R.R. Tolkien)"]. Jakże piękna to kolekcja! Córka Mroczkowskiego mówi, że jej tatę i Tolkiena łączył podobny typ wyobraźni i zainteresowanie szerzej pojętą kulturą.

Profesor Mroczkowski wychował całe pokolenie polskich anglistów. Opowiada o tym między innymi pani Elżbieta Bożyk, artystka założonego przez Mroczkowskiego Teatru Anglistów, Elżbieta Muskat-Tabakowska oraz znany aktor krakowski, Jerzy Stuhr. Ten ostatni wspomina, że dzięki Mroczkowskiemu uzupełniał swoją niepełną wiedzę o literaturze angielskiej, do czytania której w PRL-u specjalnie nie zachęcano. Pani Muskat-Tabakowska mówi, że dla Mroczkowskiego “na wszystko jest odpowiedni czas”. Umiał on pogodzić w swoim życiu i naukę, i głęboką wiarę, i życie rodzinne i rozrywkę. Był bardzo wymagający. Chciał, żeby jego studenci mówili perfekcyjną brytyjską angielszczyzną i wymagał, żeby posługiwali się tym językiem nawet na korytarzu podczas przerw. Córka wspomina, że profesorowi zależało na tworzeniu forum wymiany myśli i na organizowaniu spotkań interdyscyplinarnych poświęconych kulturze średniowiecza – coś zupełnie niezwykłego w czasach reżimu komunistycznego. Mówią o Mroczkowskim jako o człowieku bardzo mądrym, z wielką klasą. Był on dla swoich studentów niczym “guru” i stworzył im fantastyczne studia, które pamięta się całe życie.

Dowiadujemy się też wiele o Teatrze Anglistycznym, oglądamy zdjęcia ze spektakli, słyszymy cudowną recytację z szekspirowskiego A jak wam się podoba. Mroczkowski sam grywał w tych sztukach. Udało mu się też wysłać swoich studentów z teatrem zagranicę, na przykład do Brazylii w latach 70.

Słyszymy też o jego wierze, o życiu modlitwą, o tym, że chrześcijaństwo było treścią jego życia, a jednocześnie wielką przygodą na drodze do Prawdy. Córka wspomina pewną majową wycieczkę pieszą do Tyńca, dzwony, które wzywały na Anioł Pański i ich wspólną modlitwę pośród nadwiślańskich pól. Profesor zawsze pięknie deklamował modlitwy. Modlił się głośno z całą rodziną. Był zafascynowany przemianami soborowymi w Kościele. To bardzo go odróżniało od konserwatywnego Profesora Tolkiena. Wspomniana jest książka Mroczkowskiego o liturgii, dawno nie wznawiana Znaki na głębiach. Sobór Watykański II go nie przeraził – wręcz przeciwnie, był źródłem jego fascynacji jako okres dynamizmu przemian kulturowych. Tak opisuje to Fiałkowski. Dlatego też chętnie współpracował z Tygodnikiem Powszechnym. Jednak dla takich zmian muszą być jasno wytyczone ramy – tak mówił we wspomnieniu córki. Określa ona ojca jako “A man of integrity”.

Zabawna jest historia związana z otrzymaniem przez profesora Mroczkowskiego Orderu Imperium Brytyjskiego. Powiadomienie przyszło z ambasady brytyjskiej, a profesor Mroczkowski zdecydował, że orderu nie przyjmie, bo jest “przeciw imperializmowi”. Rodzina długo go przekonywała, żeby zmienił zdanie, że Wielka Brytania nie jest już państwem “imperialistycznym”, że teraz istnieje tylko Wspólnota Narodów… W końcu uległ i odznaczenie przyjął.

Tomasz Fiałkowski wspomina herbatki w stylu angielskim u wiekowych już państwa Mroczkowskich. Opowiada o tym na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, gdzie znajduje się grobowiec rodzinny Mroczkowskich. Na koniec bliscy profesora opisują go jako człowieka jednocześnie uśmiechniętego i surowego. Był odważny i bezkompromisowy. Córka mówi o nim jako o “jednym z ostatnich rycerzy średniowiecza”.

Warto było obejrzeć ten film. Gdy tylko stanie się on dostępny w Internecie, pospieszymy z powiadomieniem Was o tym.

Jesienią ubiegłego roku zapytano mnie, co sądzę o artykule V. Flieger o przeznaczeniu i wolnej woli. Otóż sądzę źle. Nie spodziewałem się po badaczce tej rangi tak nieuważnej lektury. „Zielone słońce” w On Fairy-stories?! Ilúvatar, przerywający tok Muzyki, by wprowadzić nowy temat?! Jeszcze parę takich potknięć by się znalazło. Także na poziomie tez jest to tekst raczej słaby; w każdym razie spodziewałem się dużo więcej.

Nie zgadzam się, że czy to we Władcy Pierścieni, czy w Dzieciach Húrina mamy wielu narratorów i rozbieżne perspektywy metafizyczne. Niezależnie od wielu „źródeł opowieści” oba dzieła są spisane są przez „narratora ostatecznego”, rozbieżności, o które chodzi Flieger, pojawiają się jedynie w mowie zależnej (np. Sam wydaje się wierzyć w przeznaczenie na dość potocznym poziomie). Co więcej, perspektywy, zawarte w obu dziełach dają się sprowadzić do jednego mianownika na gruncie Muzyki Ainurów. Wreszcie, co Flieger zauważa (zresztą za Tolkienem), ale z czego nie wyciąga wniosków, rozważania na temat wolności bohaterów literackich mają sens jedynie po przyjęciu założenie, że czytamy opis rzeczywistych wydarzeń.

Nie zgadzam się też z uznaniem współwystępowania przeznaczenia i wolnej woli za „zielone słońce” ani za literacką koncepcję Tolkiena. Boży Plan Zbawienia (jak w perspektywie teologicznej zwie się to, co poganie nazywają Przeznaczeniem) jest równie rzeczywiste, jak wolna wola: Plan jest ogólny, ale realizuje się przez wolne czyny ludzi. Flieger zauważa tę dwoistość w Silmarillionie, ale nie widzi jej w rzeczywistym świecie. Mści się protestancka teologia „albo-albo”.

Dopiero wczesnym latem przestudiowałem ten tekst, bo wróciłem wtedy do artykułu o przeznaczeniu i wolnej woli w Śródziemiu. Znajdzie się on w jesiennym Aiglosie, a na ostatnim Triconie zaprezentowałem jeden z jego fragmentów. Dokopałem się paru rzeczy, leżących na powierzchni, ale dotąd niezauważanych, jak np. to, że Frodo, przejmując Pierścień, nie łamie zobowiązania, jakie nałożył nań Elrond (nie odrzuca Pierścienia ani nie przekazuje go słudze Nieprzyjaciela). Moje główne tezy są takie: (1) w I Erze dominuje Przeznaczenie, bardziej wynikające z Przysięgi Feanora i Wyroku Mandosa, niż z Muzyki i Wizji; (2) w I Erze nie ma Opatrzności, a realnym bogiem Ardy jest Morgoth; (3) zarówno ludzie, jak i elfy, także w I Erze, mają wolną wolę i dokonują realnych wyborów; (4) Opatrzność pojawia się po Odmianie Świata, wraz z kresem powiernictwa Valarów; (5) w III Erze dominuje wolność (wolna wola), obok której istnieje raczej Plan (zamiar Eru), niż Przeznaczenie. Po części jest to zgodne z poglądami Flieger, po części – nie.

Tadeusz A. Olszański
(z korespondencji z R. Derdzińskim;
zaktualizowana przez redakcję wersja listu z dnia 21.06.2010)

Tłumaczenie robi bardzo dobre wrażenie, Stiller to zresztą tłumacz z ogromnym dorobkiem i renomą, a podział tekstu na rozdziały (numeracja rzymska) i podrozdziały (wyróżnione inicjałami) ułatwia lekturę, choć jest zabiegiem arbitralnym. Ryzykowne jest jedynie opatrzenie poematu podtytułem „Epos walki tyleż średniowiecznej co i współczesnej” – ale przecież i tytuł Beowulf nie pochodzi od autora poematu.

Stiller opatrzył swój przekład krótkim „Wstępem o niekończących się walkach”, rozwijającym myśl, zawartą w podtytule i wskazującym na obecność Grendeli w świecie współczesnym, a co ważniejsze – obszernymi, własnymi przypisami (opracowanymi na podstawie najważniejszych komentarzy angielskich) oraz esejem „Beowulf po 1400 latach”, zawierającym m.in. podstawową wiedzę na temat poematu oraz podejścia doń tłumacza. Dalej mamy… drugie tłumaczenie, też Stillera, tym razem „swobodnie uproszczoną i skróconą wersję prozaiczną do łatwego czytania”, po nim polemiczny i – powiedzmy – bardzo gniewny szkic „Pokaż język! na tle Beowulfa”, w którym autor bezpardonowo rozprawia się poglądami i ludźmi, z którymi się nie zgadza. Wreszcie dostajemy zbiór tłumaczeń innych wierszy anglosaskich, w tym „Żeglarza”, a także poświęcony „Beowulfowi” esej niemieckiego badacza Felixa Genzmera.

We wspomnianym „Pokaż język!” znajdujemy ciekawy przyczynek do polskiej recepcji twórczości Tolkiena: Stiller już w połowie lat siedemdziesiątych planował wydanie w Państwowym Instytucie Wydawniczym tłumaczenia poematu wraz z poświęconym mu esejem Tolkiena. Projekt wówczas został zaniechany, a obecnie na takie wydanie nie zgodziło się Tolkien Estate, zatem Stiller zdecydował się wydać Potwory i krytyków osobno.

Wrażenie psuje nieco okładka, przedstawiająca rycerzy zgoła nie z czasów Beowulfa (czy to bohatera, czy poematu), a zwłaszcza opaska z wyeksponowanym nazwiskiem Tolkiena, która już u paru osób wywołała wrażenie, że autorstwo poematu przypisano tu Profesorowi.

Jednocześnie z Beowulfem w tym samym wydawnictwie ukazały się Potwory i krytycy (bez dwu ostatnich esejów, w tym cennego dla miłośników Tolkiena „Tajonego nałogu”). Szkoda tylko, że w notce okładkowej tytułowy esej został uznany za najwcześniejsze dzieło Tolkiena.

Obie książki są dostępne u wydawcy w sprzedaży wysyłkowej (tu adres), a także w „Gandalfie” i może innych księgarniach internetowych. Dostawa od wydawcy trwa bardzo krótko (ja dostałem po dwu dniach od zamówienia).

Tadeusz A. Olszański

Nieoceniona witryna The Tolkien Library przynosi nam w ostatnich dniach recenzję debiutanckiej powieści Michaela G. R. Tolkiena (patrz tutaj). Michael to najstarszy wnuk J.R.R. Tolkiena, a jego książka już na pierwszy rzut oka kojarzy się z edycjami dziadka – np. książkami ilustrowanymi przez Pauline Baynes. Ta fantastyczna opowieść napisana mową wiązaną (czyli wierszem) została wydana jako książka i audiobook. Wersja dźwiękowa jest o tyle ciekawa, że czyta ją praprawnuk innego słynnego pisarza. Gerald Dickens, angielski aktor, jest krewnym słynnego Karola Dickensa. Fantastyczna sprawa, bo rodziny Tolkienów i Dickensów nigdy wcześniej nie współpracowały na polu literatury. Źródłem i inspiracją dla opowieści Michaela Tolkiena jest ponadczasowa książka dziecięca Florence Bone pt. The Rose-coloured Wish. Autor spróbował uchwycić ducha oryginalnej historii, zmieniając ją w utwór wierszowany, w którym przygoda, humor i mocno zarysowane charaktery postaci bawią czytelnika, ale też obdarowują go morałem. Michael Tolkien opublikował sześć tomików poezji, a jego wiersze i recenzje ukazały się w wielu czasopismach, np w Acumen, Ambit, Envoi, Poetry Nottingham oraz Tears in the Fence. Ostatni tom wierszy Michaela Tolkiena, No Time for Roses, wydała oficyna Poetry Salzburg.

O czym jest ta opowieść? Rolników z pewnej alpejskiej doliny prześladuje czarownik Fængler. Rujnuje on ich życie mocą czarów, które potęguje naszyjnik z magicznych kamieni – marnieją plony, giną dzieci, krowy i kozy. Młodzian Berwald i jego siostra, Clara, wyruszają bez wiedzy rodziców w drogę, wspinają się do następnej doliny, zdobywają naszyjnik, uwalniają swoich sąsiadów od strachu i mogą spełniać z mocą czarów wszystkie swoje życzenia. Ale wkrótce odkrywają, że szeroki świat poza ich doliną pełen jest istot i sił – czasem dobrych, czasem jednak mrocznych i podstępnych. Niemal każde ich spełnione życzenie przynosi nowe komplikacje i nową niezgodę. Kto uwolni ich od przerażających i niebezpiecznych przygód? Zanim odnajdzie ich ojciec, Adam, który jest w równej mierze zły co i stroskany, musi on się nauczyć korzystać z dróg, które wydają się z dawna opuszczone i słuchać uważnie wskazówek, które można wyłuskać ze słów złoczyńców… Brzmi tajemniczo? Warto przeczytać, żeby poznać szczegóły tej historii.