Nieoceniona witryna The Tolkien Library przynosi nam w ostatnich dniach recenzję debiutanckiej powieści Michaela G. R. Tolkiena (patrz tutaj). Michael to najstarszy wnuk J.R.R. Tolkiena, a jego książka już na pierwszy rzut oka kojarzy się z edycjami dziadka – np. książkami ilustrowanymi przez Pauline Baynes. Ta fantastyczna opowieść napisana mową wiązaną (czyli wierszem) została wydana jako książka i audiobook. Wersja dźwiękowa jest o tyle ciekawa, że czyta ją praprawnuk innego słynnego pisarza. Gerald Dickens, angielski aktor, jest krewnym słynnego Karola Dickensa. Fantastyczna sprawa, bo rodziny Tolkienów i Dickensów nigdy wcześniej nie współpracowały na polu literatury. Źródłem i inspiracją dla opowieści Michaela Tolkiena jest ponadczasowa książka dziecięca Florence Bone pt. The Rose-coloured Wish. Autor spróbował uchwycić ducha oryginalnej historii, zmieniając ją w utwór wierszowany, w którym przygoda, humor i mocno zarysowane charaktery postaci bawią czytelnika, ale też obdarowują go morałem. Michael Tolkien opublikował sześć tomików poezji, a jego wiersze i recenzje ukazały się w wielu czasopismach, np w Acumen, Ambit, Envoi, Poetry Nottingham oraz Tears in the Fence. Ostatni tom wierszy Michaela Tolkiena, No Time for Roses, wydała oficyna Poetry Salzburg.

O czym jest ta opowieść? Rolników z pewnej alpejskiej doliny prześladuje czarownik Fængler. Rujnuje on ich życie mocą czarów, które potęguje naszyjnik z magicznych kamieni – marnieją plony, giną dzieci, krowy i kozy. Młodzian Berwald i jego siostra, Clara, wyruszają bez wiedzy rodziców w drogę, wspinają się do następnej doliny, zdobywają naszyjnik, uwalniają swoich sąsiadów od strachu i mogą spełniać z mocą czarów wszystkie swoje życzenia. Ale wkrótce odkrywają, że szeroki świat poza ich doliną pełen jest istot i sił – czasem dobrych, czasem jednak mrocznych i podstępnych. Niemal każde ich spełnione życzenie przynosi nowe komplikacje i nową niezgodę. Kto uwolni ich od przerażających i niebezpiecznych przygód? Zanim odnajdzie ich ojciec, Adam, który jest w równej mierze zły co i stroskany, musi on się nauczyć korzystać z dróg, które wydają się z dawna opuszczone i słuchać uważnie wskazówek, które można wyłuskać ze słów złoczyńców… Brzmi tajemniczo? Warto przeczytać, żeby poznać szczegóły tej historii.

Nie ukrywam, że będąc jego doradcą wstrzymałbym się od głosu. Uwertura zapowiada pyszną ucztę – Drżące smyczki ciekawie przeplatają się z gitarą elektryczną i namiastką perkusji, by w sojuszu z dęciakami stworzyć nastrój przywołujący dokonania Clinta Mansella & The Kronos Quartet. Niestety na krótko, bo zadumę przecinają znów wyraźne struny, by za chwil parę ustąpić przed kilkoma sekundami melancholii. Ekspresowy kalejdoskop, nieprawdaż?

Każdy akt opowieści o chwale Karola Wielkiego wprowadzany jest na scenę przez narrację Christiny Lee, której głos nie zachwyca za sprawą przeciętnego poziomu intonacji i budowania napięcia. Na szczęście z czasem jest coraz lepiej, choć jej obecność również w niektórych aktach właściwych może co poniektórych znużyć. A główny koronowany? Więcej na tej płycie narracji Chistophera Lee niż jego śpiewu czy nawet krótkich, nadających smaczku każdej produkcji ekspresyjnych miniaturek wokalnych. Większość utworów właściwych to stylizowane na (metal?)operę scenki, w których bohaterowie spierają się światopoglądowo i politycznie, prowadzeni przebudzającą się aranżacją muzyczną i chórami.

Słów kilka o aranżacji Marco Sabiu – wszystko niby jest na swoim miejscu, ale czy potencjał około 100 muzyków i chórzystów wspomaganych artylerią dwóch kapel metalowych został wykorzystany? Niech odpowiedzią będzie prefiks “metal” uwięziony w nawiasach na końcu poprzedniego akapitu. Oprócz kilku przebłysków (choćby w najbardziej żywiołowym Akcie III), nowoczesna twarz tego albumu schowana jest głęboko za “konikiem” kompozytora – co może dziwić, skoro dzieło reklamuje się  na każdym kroku przywiązaniem Christophera Lee do ciężkiego grania. Dodatkowo metalowy leitmotif przewijający się przez cały album po pewnym czasie nuży a odgłosy walk wydają się nie do końca dobrze zmiksowane z resztą materiału.

Warto? To zależy jakie stężenie Christophera Lee w Charlemagne jest dla Was przyswajalne i jakie dawki metalu uznajecie za właściwe. Osobiście po recenzowany album regularnie sięgać nie będę – za mało tu chwytliwych momentów Christophera i zarazem metalu nie będącego jedynie sekcją rytmiczną dla orkiestry. Nie oznacza to bynajmniej, że płyta jest “dla nikogo”. Spróbować można.

Obsada projektu [Christopher Lee] Charlemagne: By The Sword And The Cross
Christopher Lee: Karol Wielki (duch)
Christina Lee: Narrator
Phil SP: Pepin Mały
Mauro Conti: Papież Hadrian
Vincent Ricciardi: Karol Wielki (młodzieniec)
Lydia Salnikova: Hildegarda
Christi Ebenhoch: Narrator śpiewający

P.S. Czy poprzednie, czarno-białe zdjęcie, nie byłoby bardziej stylową okładką niż ostateczna wersja?

Cnotą tłumacza jest wierność. Nie tylko wierność wyjściowemu tekstowi, ale także dorobkowi i zasobom własnego języka w odniesieniu do dokonywanego przekładu. Po ludzku oznacza to, że jeśli tłumaczy się dzieło lub autora, którego przekłady już w danym języku istnieją, to nie można się do nich nie odwoływać. Kto tego zaniedbuje naraża się co najmniej na nieprzychylne porównania z poprzednikiem. Ale to na koniec. Chodzi o przekład Silmarillionu na litewski (J.R.R. Tolkien, Silmariljonas, Alma Littera, Vilnius 2009, przełożył Leonas Judelevičius, s. 477), zatem rozliczanie tłumacza z zawodowej cnoty wierności nie musi być dla polskiego czytelnika najciekawsze. Kilka miesięcy wcześniej był tu news o tym, że taki przekład się pojawił, a ja wtedy nieopatrznie zadeklarowałam, że napiszę o nim kilka słów.

Z punktu widzenia tłumacza litewski należy do języków „nietolkienowskich” w tym sensie, że nie zachował on rodzimej warstwy mowy wyższych warstw społecznych: języka dworskiego czy sakralnego. Większość wykształconych użytkowników litewskiego dzisiaj uważa go (z dumą) za język chłopski. Przy tym założeniu dobrze by się więc mógł nadawać do dialogów hobbickich o kapuście i ziemniakach, ale nie ma w nim zbyt szerokiego zasobu na porządną mowę polityczną powracającego króla ani na dialogiczny romans Eowiny z Faramira (trochę próbowałam o tym powiedzieć tu). Z Silmarillionem jest jeszcze trudniej, bo niemal wszystko się tam dzieje w obszarach kultury wysokiej, a nawet bardzo wysokiej, zatem tłumacz musi się zmagać także z przekładem kulturowym. I to zmaganie jest widoczne: w litewskim Silmarillionie, ku własnemu zaskoczeniu, trafiamy oto nagle do świata gdzie wszyscy z wszystkimi są na „ty”. To razi w tekście, ale z drugiej strony litewskie grzecznościowe „wy” (używane mniej więcej tak jak po czesku czy francusku) mogłoby się wydawać równie nieadekwatne. Stąd pewnie np. Maeglin zwraca się do matki per „władczyni”, namawiając ją do ucieczki, choć nie taki jest sens użytego w oryginale Lady. Podobnie Eol tytułuje Kurifina „władcą”, ale dalej – przez bezpośrednie „ty” (z wzajemnością). Nie za bardzo pracuje też idiom „oddawania ręki córki”, bo jest on w gruncie rzeczy opisem rytuału zaślubin, który w tradycji Bałtów inaczej wyglądał. Sens jest tu zrozumiały, ale tekst trochę zgrzyta. Można by więc zarzucać tłumaczowi, że nie postarał się dochować wierności własnemu językowi, ale byłby to zarzut trafny tylko punktowo. Całość „się czyta”, jest (jak się zdaje) żywa, dynamiczna i sugestywna. Świetnie oddaje wszystkie mroczne aspekty opowiadanych historii (znowu w spójności z językiem docelowym: litewski zna co najmniej 5 rodzimych określeń strachu + parę słowiańskich zapożyczeń).

Wydana raczej ascetycznie książka (w twardych okładkach i obwolucie, ale bez ilustracji czy choćby zdobień, na dość surowym papierze) broni się dobrą jakością przekładu, a graficzna asceza pozostawia wiele miejsca na wyobraźnię czytelnika. Warto tu zaznaczyć, że asceza nie oznacza w tym przypadku ubóstwa. Książka ma spory jak na skalę litewską nakład (5 tys. egz.), przy czym nie jest tanie: kosztuje ponad 40 Lt, czyli w granicach 50 PLN. To sporo, tym bardziej jeżeli weźmie się pod uwagę, że jest ona raczej adresowana do młodego czytelnika. Nie tylko ze względu na specyfikę treści. Nieco starsi odbiorcy litewscy, jeśli chcieli przeczytać Tolkiena, zrobili to już sięgając głównie po przekład rosyjski, rzadziej niemiecki czy polski lub angielski oryginał. Zdaje się, że to ci czytelnicy najbardziej wybrzydzają na litewskim forum tolkienowskim, porównując i krytykując tłumaczenie Judelevčiusa. Ci, którzy należą do pokolenia, które już nie zna rosyjskiego, a angielski – jeszcze nie dość dobrze, muszą się zadowolić takim przekładem na litewski, jaki jest. Ta okoliczność potencjalnie mogła wpłynąć demoralizująco na tłumacza i wydawcę, obniżając poprzeczkę stawianych sobie wymagań dotyczących jakości przekładu, docenić zatem należy, że jej nie ulegli.

Wrócę na koniec do sprawy “niewierności” tłumacza. Autor przekładu Silmarillionu, Leonas Judelevičius, zachowuje się tak, jakby nie widział wcześniejszego tłumaczenia Władcy Pierścieni dokonanego przez Andriusa Tapinasa. Krótkie ilustracje: w tekście Silmarillionu. pojawia się np. określenie Pierścień Pierścieni czy Pierścień nad pierścieniami (tak by to brzmiało w przekładzie na polski), którego w przekładzie WP nie znalazłam. Litewski to język, gdzie fonetyka absolutnie dominuje nad pisownią, dlatego Tapinas w WP tworzy litewską wersję fonetyczną – Izilduras, a tłumacz Silmarillionu pozostaje przy ortograficznym rdzeniu – Isildur. Za to śmiało (i inaczej niż w litewskim WP) Judelevičius adaptuje imię Finduilas, pozbywając się efektu dublowania końcówek, dla litewskiego kluczowej (bo tam końcówki ma wszystko, co tylko może). Okazuje się jednak, że te niewierności, czy raczej – nieciągłości, wychodzą przekładowi na dobre. Jedynym bodaj wyjątkiem pozostaje nazywanie Minas Ithil i Minas Anor itp. „wieżami”. Litewskie „bokštas“ (wieża) jest zapożyczone,  ma wąskie, etymologiczne znaczenie, najbliższe właśnie „baszcie”. Użycie słowa „twierdza” (lt. tvirtovė) w przekładzie WP (z tytułem włącznie) pracuje lepiej, niż „wieża” zastosowana w Silmarillionie przez Judelevičiusa. Ale to bodaj jedyny przypadek, gdy niezależność od wcześniejszego przekładu Tapinasa okazała się chybiona.

W kwestii tej niezależności od poprzednika tolkienistom i kolegom po fachu-tłumaczom mógłby się należeć jakiś wstęp czy słowo od tłumacza Silmarillionu, nawet jeżeli niewierność poprzednikowi przynosi dobre owoce gdy chodzi o wierność oryginałowi czy językowi docelowemu. Z drugiej strony jednak, przekładu nie robi się tylko dla wyznaniowych tolkinistów, a tym bardziej – nie dla innych tłumaczy. Jeśli ktoś dokonuje przekładu lepszego, niż poprzednik pracujący na tekstach tego samego autora, to pewnie wstępy może sobie darować. Mnie się wydaje, że tak właśnie jest w tym przypadku. Na litewskiej stronie tolkienowskiej (www.tokien.lt) znaleźli się co prawda bardziej krytyczni czytelnicy litewskiego Silmarillionu i wskazali jeszcze kilka miejsc, do których można się przyczepić. I tam jednak dominuje zarzut, że… przekład, to nie oryginał, ale wobec niego najlepszy nawet tłumacz pozostaje bezsilny.

Giraudeau polemizuje z traktowaniem przez Kłoczkę wszystkich faz koncepcyjnych mito- i linguopei (czyli mito- i językotwórstwa) jako jednej zwartej całości. Autor J.R.R. Tolkien: a global theory? udowadnia, że języki Tolkiena (np. omawiana w pracy quenya) powinny być badane jako kolejne stadia ewolucji. Kłoczko swoją “teorię globalną” sformułował już w latach 80. (np. w Vinyar Tengwar nr 8), a ostatnio w swojej najnowszej książce pt. L’encyclopédie des Elfes (o książce tej pisaliśmy tutaj). Najogólniej rzecz ujmując, teoria globalna polega na połączeniu w jedną syntetyczną i zunifikowaną całość całej twórczości Tolkiena – od tekstów Księgi Zaginionych Opowieści (czyli z czasów I wojny światowej) po dojrzałe formy mito- i linguopei z lat 70.

Giraudeau analizuje kolejne elementy “teorii globalnej” Kłoczki, odnosząc się do jego traktowania tekstu Dangweth Pengolođ, jako łącznika spajającego różne fazy koncepcyjne (z czym Giraudeau się nie zgadza), odnosząc się też do sugerowanego przez Kłoczkę “błędu kopistów”, rzekomej jedności świata  przedstawionego w różnych tekstach Tolkiena i domniemanego przez Kłoczkę życzenia samego Tolkiena, aby wszystkie teksty, notatki i szkice traktować jako elementy jednej, logicznej całości. Autor krytycznego tekstu dochodzi w końcu do konkluzji – odrzuca “teorię globalną” Edwarda Kłoczki i w jej miejsce proponuje tzw. “teorię maksymalną”. W ujęciu Davida Giraudeau należy badać pokrewieństwa między (mitologicznymi lub lingwistycznymi) tekstami Tolkiena, jednak takie pokrewieństwa nie mogą mieć wartości absolutnej lub globalnej, a jedynie wartość zależną od szczegółowych okoliczności w Świecie Pierwotnym (biografia Tolkiena)  i w Świecie Wtórnym (Arda).

Giraudeau, że teoria Kłoczki jest tak ciekawa, jak inne osobiste koncepcje badaczy tolkienowskich (np. standaryzacja języków Tolkiena – tzw. neo-quenya i neo-sindarin – zaproponowana w kursach i gramatykach przez Helge K. Fauskangera i Thorstena Renka). Przegrywa jednak z realiami koncepcyjnej ewolucji języków Tolkiena oraz całego Legendarium, które muszą być badane jako poszczególne fazy koncepcyjne – często sprzeczne w szczegółach i na pewno nie spójne. Z tego powodu książka Edwarda Kłoczki pt. L’encyclopédie des Elfes powinna być – zdaniem Davida Giraudeau – traktowana jako zbiór prywatnych tez i teorii, ale nie można jej uważać za obowiązujące tolkienistów opracowanie (ang. reference work).

Ciekawa polemika, która przypomina spór między Piotrem “Neratinem” Florkiem i Michałem “M.L.” Leśniewskim wokół tzw. “teorii wielu światów”

Tym razem nie jestem osamotniony w recenzenckich bojach, gdyż na odsiecz przybyli Noatar ze swoją narzeczoną oraz Cotsille. Oddaję zatem głos i zachęcam do zapoznania się z ich ciekawymi spostrzeżeniami dotyczącymi prapremiery Stepów rohańskich, czyli kolejnego prześmiewczego dramatu Adama “Lorda Ya” Kuziów. Obiecujemy, że zachowamy wszelkie standardy krytykowania sztuki.

24 września 2009 r. mieliśmy przyjemność obejrzeć premierowy pokaz sztuki Adama Kuziów pt. „Stepy rohańskie”, będącej trzecią już odsłoną serii jego dramatów opartych na kolejnych księgach „Władcy Pierścieni” J.R.R. Tolkiena. Pokaz odbył się w Miejskim Domu Kultury „Ligota” w Katowicach, a ponieważ z racji niewielkich rozmiarów sali widownia składała się z około sześćdziesięciu osób, oboje uważamy się za szczęściarzy – taka okazja nie lubi się powtarzać.
Tak, jak to miało miejsce w przypadku wcześniejszych dramatów, sztuka Adama jest swobodną interpretacją wydarzeń opisanych w powieści Tolkiena. Tym razem autor wziął na warsztat Księgę Trzecią, czyli mniej więcej połowę „Dwóch Wież” (drugiego tomu WP). W najeżonej mnogimi trudnościami drodze z maszynopisu na deski sceniczne wspierała dramatopisarza silna grupa ludzi, w której składzie znaleźli się Iza Terlecka (reżyseria, scenografia, światło i kostiumy), Marta Kuziów (siostra Adama oraz jedna z obecnych w przedstawieniu aktorek) i Mateusz Kol (muzyka i dźwięk), a także – o czym widzowie mogli się dowiedzieć z promujących „Stepy rohańskie” ulotek – „aktywniejsza część zespołu”. Ostatni fakt godny jest podkreślenia, gdyż nie ulega wątpliwości, że w okresie końca roku szkolnego oraz sesji letniej roku akademickiego 2008/9 i następujących zaraz potem wakacji organizacja prób i przygotowanie stosownej oprawy spektaklu nie były rzeczą łatwą. Już choćby z tego względu należą się zespołowi wyrazy uznania.
Adam Kuziów (wśród członków sekcji tolkienowskiej Śląskiego Klubu Fantastyki oraz na forum Elendili znany pod pseudonimem Lord Ya) jest przesympatycznym, choć odrobinę nieśmiałym, człowiekiem o specyficznym postrzeganiu twórczości Tolkiena. W jego dramatach następuje swoiste wymieszanie sacrum i profanum – bohaterowie, którym czytelnicy „Władcy Pierścieni” zwykli przypisywać określone cechy i postawy życiowe, nierzadko decydujące o przesłaniu dzieła, zostają odbrązowieni. Aura tajemniczości i powagi ustępuje miejsca ironii i beztrosce, za pomocą których dramatopisarz dokonuje rozrachunku z pokrytym patyną świętości charakterem książki, wplatając w całość odniesienia do elementów współczesnej kultury. Postaci są przejaskrawione: nie znajdziemy tutaj pełnego rycerskich cnót Éomera ani mądrego i roztropnego Gandalfa; dwójka hobbitów, Merry i Pippin, okazuje się sprytniejsza od bandy orków, którym przewodzi para dyplomowanych (sic!) dowódców, wypowiadających się w sposób dalece odbiegający od naszych wyobrażeń o tych plugawych i w gruncie rzeczy ograniczonych stworzeniach; krasnolud Gimli dzielnie odrywa rolę zespołowego trefnisia, a raz po raz staje w szranki słowne z elfem Legolasem, z których nie ma prawa wyjść obronną ręką, gdyż mowa elfa charakteryzuje się takim bogactwem epitetów, metafor i porównań, że chyba tylko Legolas jest w stanie doszukać się w tej matni ogólnego sensu.
Język pozostaje tu zresztą najważniejszym narzędziem demitologizacji świata przedstawionego „Władcy Pierścieni”. Bohaterowie sztuki nie stronią od wzajemnych uszczypliwości, wypowiadania banalnych czy wręcz niedorzecznych kwestii lub tworzenia neologizmów, co w ostatecznym rozrachunku pozwala widzom spojrzeć na rzeczywistość dzieła Tolkiena od zupełnie innej strony. Komizm sytuacyjny i słowny jest w tym przypadku idealnym sposobem na ponowne odkrycie magii Śródziemia – świata, z którym wielu czytelników prozy autora „Władcy Pierścieni” zdążyło się oswoić do tego stopnia, że przestali się nim zachwycać. W tej sytuacji z pomocą przychodzi im teatr, a jego przedstawiciel – Adam Kuziów – udowadnia, jak wielki potencjał tkwi w wydanej przeszło pół wieku temu książce, która wciąż inspiruje nowe pokolenia twórców różnych dziedzin sztuki oraz pobudza do myślenia osoby, decydujące się po nią sięgnąć.

Jarosław „Noatar” Schramel i Barbara Cichowlaz

***

Premiera z dawna oczekiwana

Złotojesienny ostatni czwartek września przyniósł ze sobą oczekiwane wydarzenie: premierę „Stepów rohańskich” w reżyserii Adama Kuziów i Izabeli Terleckiej. Po odnalezieniu doborowego towarzystwa (towarzystwo też się ma wypowiedzieć w tej recenzji), odnalezieniu Ligoty, dotarciu do MDK-u tamże oraz sprawnym zaanektowaniu ostatnich wolnych miejsc – pozostało już tylko czekać na magię teatru. (Obserwowanie sceny z miejsca, gdzie siedziałam, okazało się pewnym wyzwaniem, ponieważ tuż przede mną wyrastał drewniany, wściekle różowy słupek sięgający sklepienia. Na szczęście miejsce w ostatnim rzędzie miało też plusy: pozwalało na swobodne wstawanie i wychylanie się zza słupka. Amor fati.)
Pani-zapowiadająca-spektakl ogłosiła, że zostanie on wystawiony „na deskach bez sceny” przez ekipę aktorów, którzy „pocili się od marca, bo niestety studiują”. Rozważania nad głębokim sensem drugiej wypowiedzi przerwał mi Boromir, z wdziękiem i elokwencją konający na scenie. Zaczęło się…
Wyrazistość postaci jest zasługą scenariusza, ale przeniesienie wizji literackiej na rzeczywistość teatralną wymagało z pewnością wiele pracy i zaangażowania. Wszystkim aktorom należą się brawa za dobrą grę. Na szczególne uznanie zasłużyła odtwórczyni roli Legolasa – zapamiętała nieprawdopodobną ilość tekstu, mając, jak wieść niesie, mniej czasu na opanowanie roli, niż pozostali członkowie zespołu. Odtwórca roli Aragorna wykazał się budzącą podziw umiejętnością władania mieczem (jak widać na załączonym gdzieś powyżej obrazku). Rola Theodena zasługuje na chlubną etykietę „charakterystycznej”. „Drzewa” o kamiennych twarzach godne były miana martwej natury (czego nie można powiedzieć o nadpobudliwym Bregaladzie). W scenach zbiorowych uwagę zwracało parytetowe podejście do płci orków (orek?), podnoszące aktualność dzieła.
„Stepy rohańskie” dostarczyły widzom wielu głębokich przeżyć – wspomnę tylko o gwałtownej śmierci mojego ulubionego bohatera w czterdziestej minucie spektaklu czy o wzruszającej historii rozstania Drzewca z Fimbrethil. (Brawurowe rozwinięcie metafory „pasterz drzew” jest  samo w sobie interesującym zjawiskiem.) Publiczność ciepło powitała pojawienie się orka „Olimpijczyka”, a nawet dwóch.
Oszczędność rekwizytów pozwalała skupić się na grze aktorskiej, a kostiumy nie przesłaniały osobowości postaci (najbardziej podobał mi się kostium Gimliego). Muzyka odsyłała do filmu „Władca Pierścieni”, na ogół dobrze ilustrując klimat scen (choć nie zawsze). Jedyny poważniejszy zarzut, jaki można wysunąć, dotyczy wystawienia „Stepów” na zbyt małej scenie, co utrudniało publiczności dostrzeżenie wszystkich walorów sztuki. Nie przeszkodziło to jednak w entuzjastycznych owacjach, jakimi nagrodzono artystów. Sukces premiery był niewątpliwy, a następne spektakle z pewnością go powtórzą.

Cotsille

***

Cóż mogę dodać od siebie – moi przedmówcy poruszyli najważniejsze kwestie zarówno samego spektaklu jak i scenerii w jakiej miał on miejsce. Z wielką przyjemnością po raz kolejny przyszedłem na sztukę Adama i po raz kolejny się nie zawiodłem. Fajnie było oglądać zaangażowanie obsady i swoistą nerwowość wynikającą z faktu prapremiery. Mimo potknięć i podkręconego na 200% krzyku Theodena Stepy… oglądało się świetnie i odtwarzanie w pamięci linii dialogowych z wersji drukowanej czytanej dawno temu dostarczało niezmiennie sporej frajdy. Lub jakby to powiedział Legolas: “Bez swady z imponderabiliyi wynikającej rzec można, iż kolektyw niczym dobrego wina łyk w szklanej kuli uwięziony orzeźwia nie jeno tylko tolkienistów, ale i każdego człeka, co rozmaitej zabawy i dokazywania spragnion”.  Jedyne, co mi się nie podobało to obsadzenie w roli habilitowanych orków dwóch urodziwych niewiast – toż to się nie godzi. Całej ekipie teatru “Co? Jak. Aha.” życzymy natchnienia i kolejnych sukcesów!

Scenariusz: Adam Kuziów
Reżyseria: Adam Kuziów, Iza Terlecka
Scenografia, światło: Iza Terlecka
Kostiumy i rekwizyty: Iza Terlecka, Marta Kuziów, Adam Kuziów i Aktywniejsza Część Zespołu
Opracowanie muzyczne i dźwiękowe: Mateusz Kol

Wystąpili:
Aragorn – Jakub Kol
Boromir – Michał Maksym
Bregalad – Jakub Kol
Eomer – Michał Maksym
Eothain – Małgorzata Wanot
Eowyn – Małgorzata Sitko
Erkenbrand – Aleksandra Mainka-Pawłowska
Fangorn – Małgorzata Wanot
Finbrethil – Agata Lubańska
Gamling – Adam Kuziów
Gandalf – Michał Porzycki
Gimli – Tobiasz Gruchel
Glorfindel – Aleksandra Mainka-Pawłowska
Gobliel – Anna Skiendziel
Grima – Agata Lubańska
Grisznakoniusz – Małgorzata Gackowska
GyenekII – Marta Kuziów
Hama – Małgorzata Gackowska
Legolas – Anna Skiendziel
Merry – Julia Frysz
Ork Pomagier – Małgorzata Sitko
Ork Szef – Michał Porzycki
Ork Zwiadowca – Adam Kuziów
Orkawiusz – Joanna Kotela
Pippin – Agata Wasilewska
Saruman – Joanna Kotela
Śvirk – Tobiasz Gruchel
Theoden – Mateusz Wdowczyk
Uglukokrates – Marta Kuziów
Urukryk – Marta Kuziów
Ent (brzoza) – Adam Kuziów
Orkowie – Julia Frysz, Agata Wasilewska, Mateusz Wdowczyk

Jeśli ktokolwiek miałby ochotę opowiedzieć o swoich wrażeniach z występu na Porytkonie 3 1/3 niech się nie krępuje.
Po więcej zdjęć odsyłamy do odpowiedniego tematu na forum Elendili.pl
Oficjalna strona MDK Ligota

Aby stworzyć wtórny świat, w którym zielone słońce byłoby do przyjęcia przez wtórną wiarę, potrzeba nie tylko wysiłku myśli, ale nade wszystko szczególnych zdolności, owego daru elfów (…)

Samemu Profesorowi udało się to znakomicie. Bo też obdarzono go prawdziwie elfim talentem. W najnowszym numerze nobliwego periodyku Tolkien Studies (nr 6, rocznik 2009) badaczka literatury, pani Verlyn Flieger w artykule pt. The Music and the Task: Fate and Free Will in Middle-earth (’Muzyka i Cel: los i wolna wola w Śródziemiu’, str. 154-184) opisuje jedną z najbardziej udanych w literaturze kreacji takiego właśnie świata, gdzie “szmaragdowe słoneczko” jasno się zieleni, a stworzone przez autora oryginalne, autorskie, fantastyczne uwarunkowania są dla czytelnika wiarygodne. Po co taki zabieg? V. Flieger zwraca uwagę na znany cytat z Tolkiena (z listu do Miltona Waldmana, Listy, str. 217):

Mit i baśń muszą, tak jak cała sztuka, odzwierciedlać i zawierać rozcieńczone elementy moralnej i religijnej prawdy (lub błędu), ale nie w sposób bezpośredni, nie w znanej formie pierwotnego „prawdziwego świata” (…)

Dobra opowieść fantastyczna musi z konieczności być niepodobna do istniejących systemów światopoglądowych – musi być autorska, nowa, oryginalna. Dlatego Tolkien nie przepadał za opowieściami arturiańskimi czy cyklem narnijskim Lewisa. Za dużo w nich chrześcijaństwa explicite, za dużo dydaktyzmu – a za mało “daru elfów”, który jest konieczny, gdy ma powstać dobra, przemawiająca do serca i je przemieniająca fantazja. Chrześcijański pisarz ma być chrześcijaninem, ale jednocześnie ma starać się nie pisać o chrześcijaństwie. Flieger podaje tu jako przykład obecność motywu “Upadku”, który zdaniem Tolkiena jest obecny w każdej ludzkiej opowieści (Listy, str. 222):

Nie może istnieć żadna opowieść bez Upadku – przynajmniej nie dla ludzkich umysłów, takimi jakimi je znamy i jakie posiadamy; wszystkie opowieści w ostatecznym rachunku traktują o Upadku (…).

I dlatego Tolkien tworzy opowieść o upadku Melcora i jego popleczników, który ma tłumaczyć obecność zła w tkance świata; inną niż biblijna opowieść o Upadku w Ogrodzie Rajskim. “Zielone słońce”, którego obecność skutkuje tym, że metafizyka świata przedstawionego jest w wielu aspektach zupełnie inna niż metafizyka świata opisywanego przez chrześcijan. Tolkien chce opisać w swoim micie codzienność naszego doświadczenia: przypadek, szczęście, wypadek, zbieg okoliczności, los i przeznaczenie. Jednocześnie unika w swoich głównych dziełach literackich słów: Bóg, Niebo, Łaska, Raj, Zbawienie, Potępienie. Z eseju O baśniach wiemy, że zabieg ten jest w ostatecznej instancji inspirowany wiarą Tolkiena (baśń taka przez swą świeżość, swą małą euangelion ‘dobrą nowinę’ ma otworzyć nasze serca na Ewangelię), ale Flieger skupia się na czymś innym. Chce prześledzić, jak u Tolkiena działa bardzo ciekawy filozoficznie i literacko pomysł, żeby w jednym świecie działało zarówno przeznaczenie jak i wolna wola.

Verlyn Flieger najpierw śledzi jak ‘los, przeznaczenie’ przejawiało się w literaturze germańskiej Północy (pisze o terminach Wyrd, Urð, fatum) i w fikcyjnych językach Tolkiena (gnomijskie gwalt, gwalod, quenejskie Amarto, Ambar(t), gnom. engetor, Bridwen ‘personifikacja losu’, rdzeń √MBAR  i słowa quen. umbar, ambar, sindarińskie amar). Badaczka obficie cytuje tekst Tolkiena pt. Fate and Free Will, który znajdziemy na kolejnych stronach tego numeru Tolkien Studies, a który mówi o wszechobecności przeznaczenia w świecie Ardy, o tym, że jednostki mogą podejmować tylko małe próby przekierowania (redirection) zdarzeń przewidzianych w Wielkiej Muzyce, ale są bezbronni wobec wyroków losu. Z elfiej perspektywy ktoś mógł zostać “przeznaczony” do spotkania wroga, ale na pewno jego przeznaczeniem nie było, że musi zwrócić się do niego z wrogością czy wroga zabić. Bo “wola” do pewnego stopnia musiała – zdaniem elfów – ingerować w złożoną rzeczywistość gestów i ruchów związanych ze spotykaniem innych osób. Ale dla Eldarów jedynie te wysiłki “woli” są “wolne”, które dokonują się z pełną świadomością celu.

Dalej badaczka przechodzi do biografii Tolkiena, do doświadczenia śmierci jego przyjaciół w okopach Wielkiej Wojny. Listy do przyjaciela G. B. Smitha (Listy, str. 13-14) ukazują, jak młody Tolkien szuka sensu w śmierci Roba Gilsona dla tych, którzy pozostali przy życiu. A przecież w tym też czasie Ronald Tolkien zaczyna tworzyć swoją mitologię! Mitologię, w której przeznaczenie odgrywa kluczową rolę.

Teraz Flieger zaczyna się przyglądać przejawom wolnej woli w legendarium. Na przykładzie działań i decyzji Fëanora, Berena i Lúthien oraz Thingola, a potem bohaterów Władcy Pierścieni. I jakie są wnioski? Elf w dziele Tolkiena nie może przerwać nici losu, nie może wyjść poza przewidziane dla siebie przeznaczenie. Na przykładzie opowieści o Silmarilach, którym przeznaczone jest być przekleństwem rodu Fëanora Flieger dochodzi do wniosku: przeznaczenie rządzi życiem istot Śródziemia. Wyjątkiem są Ludzie (a tym samym Hobbici)… Im Eru wyznaczył – jak o tym świadczą późne pisma Profesora – ważną rolę w uzdrawianiu Ardy.

Jakie są najważniejsze wnioski Verlyn Flieger? Po pierwsze Tolkien tworzył dzieła literackie, a nie teologiczne. Nie rozprawia nad ważnością przeznaczenia albo wolnej woli; po drugie całość koncepcji Tolkiena powinniśmy widzieć jako wtórstwarzanie (sub-creation), dzieło wyobraźni, w którym przeciwne sobie pojęcia losu i wolnej woli łączą się w jeden system, tworzą “zielone słońce”, element czy też aspekt, który stoi w sprzeczności z uwarunkowaniami naszego świata, świata pierwotnego, ale jest zasadniczy dla istnienia świata literackiego, świata pochodnego; po trzecie mitologia Tolkiena powinna być odbierana w kontekście pewnej strategii narracyjnej, w której istnieje cała złożoność narratorów i punktów widzenia, a nie jeden wszechwiedzący narrator. Mamy wśród nich Rúmila, śmiertelnika Ælfwine’a, minstrela elfickiego Daerona, śmiertelnicznę Andreth, śmiertelnych hobbitów. I zdaniem Verlyn Flieger żaden z nich nie ma ostatniego zdania w sprawach zasadniczych. Wyjątkiem jest Ilúvatar, który mówi Melcorowi, że nie ma rzeczy w świecie, która ostatecznie nie ma źródła w Nim samym – w Stwórcy.

Ciekawe czy rozwinie się z tego jakaś polemika? Poczekajmy do kolejnego numeru Tolkien Studies.

Leksykon fantastyki to jedna z najnowszych pozycji Wydawnictwa MUZA i jak informuje wydawca pierwszy na polskim rynku leksykon poświęcony fantastyce traktowanej jako całość. I faktycznie, o ile polscy fani znają już podobne publikacje gromadzące wiedzę o poszczególnych światach (Śródziemie, Narnia, Amber) czy też poświęcone literackiej i filmowej fantasy (książki Sapkowskiego i Pratchetta) to całościowego kompendium wiedzy o fantastyce jak dotąd nie było. Ambitnie próbują zmienić to Karolina Haka-Makowiecka, Marta Makowiecka oraz Małgorzata Węgrzecka – autorki Leksykonu fantastyki. Postacie, miejsca, rekwizyty, zjawiska proponując blisko 1000 haseł ze świata literatury, filmu i komiksu.

I rzeczywiście, przekrój haseł tej książki jest imponujący. Dowiemy się z niej kim są smerfy, gżdacze, King Kong, Święty Mikołaj ale też czym jest matrix, gwiezdne wrota czy Śródziemie. Czy czegoś tu brakuje? To pytanie zadawałem sobie właściwie od momentu gdy książka trafiła w moje ręce i odpowiedź nie jest jednoznaczna. Niewątpliwie autorki świetnie poradziły sobie z doborem haseł, bez problemu znalazłem kluczowe pojęcia dotyczące książek Tolkiena, Ziemiomorza czy tak znanych filmów jak Gwiezdne Wojny, Blade Runner, Obcy czy Terminator. Ba, nie zabrakło nawet umieszczonych w tytule tej recenzji Żwirka i Muchomorka, Krecika, Jakuba Wędrowycza czy Thorgala. Biorąc dowolny znany tytuł filmowy, książkowy czy komiksowy łatwo znajdowałem poświęcone mu hasło. W ogromnej większości przypadków byłem miło zaskoczony wyborem i obszerną informacją. Niestety nie udało mi się znaleźć np. Sandmana Neila Gaimana oraz niczego z twórczości Roberta A. Heinleina. Podobnie wyraźnie brakuje tutaj haseł zaczerpniętych z fantastycznych seriali (wyjątkiem jest Z Archiwum X) choćby tak sławnych i kultowych jak Star Trek, Babilon 5, Battlestar Galactica czy Twin Peaks. A bez wspominania o Star Treku trudno w pełni zredagować hasło „teleportacja” bo to pojęcie właściwie wywodzi się z tego serialu. Warto przy ewentualnej aktualizacji leksykonu rozważyć poszerzenie go o hasła z seriali również dlatego, że dziś to właśnie one w dużej mierze nadają ton fantastyce. A co znajdzie tutaj fan twórczości J.R.R. Tolkiena? Trzeba przyznać, że Tolkien jest jednym z autorów opisywanych przez leksykon chętnie i obszernie. Duże i dokładne hasła mają tutaj szczególnie Władca Pierścieni i Hobbit, nierzadko na pół lub więcej strony. Poza głównymi bohaterami tych książek bez trudu znajdziemy takie pojęcia jak hobbit, ork, lembasy, palantir czy zwierciadło Galadrieli. Jak na uniwersalny leksykon hasła te zostały przygotowane naprawdę nieźle.

Dla kogo jest przeznaczony ten leksykon? Tak jak napisał na okładce wydawca jest to książka dla wszystkich. Coś dla siebie znajdą tutaj zarówno początkujący miłośnicy fantastyki jak i fani, którzy zajmują się nią latami. Dla tych pierwszych będzie to nieprzebrana kopalnia wiedzy a dla drugich sympatyczna publikacja pozwalająca szybko zweryfikować informacje bez żmudnego wertowania źródeł. Leksykon będzie również przydatny jako źródło informacji przy pisaniu artykułów lub prac związanych z fantastyką. Dla wielu tolkienistów będzie to także okazja do odkrycia innych światów fantastycznych niż Śródziemie. Książka znakomicie nadaje się także na prezent – pod względem edytorskim jest wydana niezwykle starannie. To zdecydowanie publikacja warta polecenia.

Poniżej zamieszczam spis treści:

Foreword I
Introduction II

The ‘Elder Edda’ by J.R.R Tolkien 16
Introductory notes 32

Völsungakviða en nýja (’ The New Lay of the Völsungs’ ) 57

Upphaf (Bginning) 59
I Andvari’s Gold 66
II Signý 72
III The Death of Sinfjötli 87
IV Sigurd Born 92
V Regin 99
VI Brynhild 118
VII Gudrún 127
VIII Brynhild Betrayed 141
IX Strife 153

Commentary on Völsungakviða en nýja 181

Guðrúnarkviða en nýja (’ The New Lay of Gudrún’ ) 251

Commentary on Guðrúnarkviða en nýja 309

Appendices

(A) A Short Account of the Origins of the Legend 337
(B) The Prophecy of the Sibyl 364
(C) Fragments of a Heroic Poem of Attila in Old Eanglish 368

Kwestia dla jakiego grona czytelników przygotowano tą publikację, jak odbiorą ją fani i zwyczajny czytelnik i czy J.R.R Tolkien na stronie tytułowej gwarantuje sukces,  jest odrębnym tematem do dyskusji. Sam Christopher Tolkien przyznał w wywiadzie dla guardian.co.uk, że książka prawdopodobnie nie zadowoli większości czytelników ze względu na trudny język oraz zastosowaną formę literacką.

Przyznam, że potrzeba sporej dawki determinacji by przebrnąć przez kilka pierwszych stron wstępu, komentarze Christophera Tolkiena są skomplikowane i trudne pod względem językowym nawet dla osób posługujących się językiem angielskim na co dzień. Mam nadzieję, że za jakiś czas, będę mógł napisać dla Was recenzję – The Legend of Siguard and Gudrún pierwsze wrażenia… z lektury.

Obszerna, dogłębna recenzja Toma Shippeya dla TimesOnlin

Informacje na temat The Legend of Siguard and Gudrún na stronie Tolkien Estate

Zapis z czatu z Tomem Shippeyem dla Tolkien Library w dniu premiery książki.

O książce pisaliśmy wielokrotnie miedzy innymi tutaj.

Swego czasu doszedłem do wniosku, że fandom jest instytucją. Wskakując do tego pociągu zwanego ruchem fanowskim wyobrażałem sobie, jak skończony gówniarz, że chodzi tu o dobrą zabawę, dawanie czegoś od siebie, komentowanie dokonań innych i oczekiwanie na konstruktywne uwagi “braci i sióstr tolkniętych w wierze”. Po kilku latach złudzeń, kilku miesiącach zniechęcenia, paru tygodniach nawrotu “choroby” jakoś wciąż odnoszę wrażenie, że wszystko ma być w fandomie profesjonalne. Zabawa ma być poważna, fanfik z ISBNem, płyta wytłoczona przez EMI Records a grafika podpisana zasłużonym dla fandomu pseudonimem. Oczywiście poruszam w tym miejscu kwestię niepokojącego (możliwe, że tylko mnie) wyraźnego trendu, nie całokształtu tolkienizmu w Polsce.
Ad meritum. Do Rivendell i bez powrotu jest produkcją fanowską. Chwała twórcom za to. Dziękuję za nieumyślne wtargnięcie mikrofonu do kadru, szalone odgłosy, napisy końcowe od serca, dyskretną ingerencję w teksty Lorda Ya itd. Pochwalić muszę fenomenalną kreację Karczmarza, przez którego całkowicie wyschły mi zęby, Glorfindela-Rubika, nazgulskie “przepraszaaamy” i Sama, który naprawdę był spoko kolesiem. Przyczepiłbym się do przeciętnej scenki przy kominku u Bilba, nawiązania do Włatcuf móh (może niezamierzone) i rozwiązania kwestii głosu Froda. To ostatnie irytowało mnie niezmiernie.

Tyle, jeśli chodzi o recenzję. Kiedy przed pojawieniem się filmu zaznaczyłem, że raczej nie odda nastroju teatralnego przedstawienia pod pieczą Lorda Ya zostałem delikatnie ukamienowany epitetami “ciemnowidz”, “maruda”, “czepiacz”, “geniusz”. Tak się akurat stało, że nie oddał.
Na premierze W kopalni i w puszczy byłem oczarowany, kiszki błagały o odrobinę spokoju od salw śmiechu, a poszczególne sceny na długo wywoływały uśmiech na twarzy. Film natomiast wytworzył inny klimat – bardziej “zobacz jak fani robią film adaptując fanart z fanowskim zacięciem, mówiąc o fanach”, kiedy sztuka teatralna przekazywała ideę: “zobacz jak fani robią sztukę na podstawie fanartu pro absurdo bono”.

Znak czasów… tak, to zapewne znak czasów, iż film Jarosława Florczaka rozprzestrzenia się w sieci i doskonale “kopie dupska”* śmiertelnie poważnym tolkienistom w Polsce i za granicą. Z teatrem było inaczej. Adaptacja Teatru Bez Próby wybuchła, zmiotła z powierzchni ziemi widzów i opuszczając sferę profanum znalazła azyl w sacrum pamięci świadków, nie dając uchwycić nawet promila swej unikalności na nośnikach danych. (Boże, co jest w tej herbacie?! Co się ze mną dzieje?!).
Cieszę się, że mogę porównywać próby “ożywiania” sztuk Adama, że mam w czym wybierać i każda na swój sposób mi się podoba. Cieszę się, że mogę narzekać i wymądrzać się jakbym to ja doradzał Tolkienowi jak pisać i czy drużyna powinna wyruszyć z Rivendell. Cieszę się, bo ogólnie taki już ze mnie dziwny fan.

Oficjalna strona S.T. Wieża

Link do pliku torrent z filmem

Dramaty Lorda Ya w Biblioteczce Elendilich

*)Przepraszam za brzydkie słowo. Niestety zwrot “kopie pupki” zostałby opacznie zrozumiany – stąd też moja decyzja o podjęciu ryzyka przeklinania w poważnym serwisie. Administrację i moderację pragnę w związku z tym przeprosić jeszcze raz, obiecując poprawę. Zapewniam, że sam nie czuję się z tym komfortowo, lecz stało się i niech tak pozostanie. Trudno, biorę na siebię odpowiedzialność.

Rzecz oparta jest na założeniu, że Niebywalencja (Nibylandia, Kraina Baśni etc.) istnieje w świecie materialnym i zachodzą nie tylko związki między wydarzeniami w obu światach, ale i wzajemne kontakty. A ponieważ Opiekunami Imaginarium Geographica, magicznego atlasu Krainy, są rzeczywiści pisarze (pierwszym był Geoffrey z Monmouth, żyjący w XII wieku), na ogół związani z Oxfordem (z jakiegoś powodu ci z Cambridge „nie mają szczęśliwej ręki”), właściwie nic dziwnego, że kolejnymi zostają J.R.R. Tolkien, C.S. Lewis i Charles Williams. Ani, że towarzyszem ich drogi stanie się G.H. Wells, acz nie we własnej osobie, a jako Podróżnik w Czasie,   zaś jeden z negatywnych bohaterów nosić będzie imię Magwich (jeden z bohaterów Wielkich Nadziei Dickensa).

Jest to książka dla dzieci. W założeniu i w realizacji. I trudno mi powiedzieć, na ile trafia ona do dzieci spoza anglosaskiego kręgu kulturowego – tak jest nasycona odwołaniami do dzieł popularnych tam, ale niekoniecznie znanych u nas, zwłaszcza dzieciom. Dla mnie lektura pierwszego tomu była interesująca głownie dlatego, że wiedziałem, kim są John, Jack i Charles. Bez tego aluzje do twórczości dwu pierwszych (dzieł Williamsa nie znam) byłyby irytujące.

Rzecz jest interesująca jako swoista gra literacka, pseudorekonstrukcja prawzorów wydarzeń mitycznych, baśniowych i literackich, w której Noe jest jednocześnie Deukalionem i Totem, Morgana to Parki, które tkają Fionawarski Gobelin, zaś Wielkim Nieprzyjacielem okazuje się Modred, onże Morgoth, onże dr Moriarty (to na razie domysł, ale zasadny wobec tego, że jednym z Opiekunów był Conan-Doyle), i tak dalej, i temu podobne. Pierwszy tom daje się jeszcze czytać jako opowieść, drugi – już nie. Jako gra – owszem, jest strawny. Przynajmniej dla mnie.

J.A. Owen jest przede wszystkim autorem komiksów i narracja Kronik jest także cokolwiek komiksowa. Prawa do ekranizacji pierwszego tomu zostały niezwłocznie sprzedane, co przyczyniło się do sukcesu książki. W sieci można już znaleźć animowany trailer Króla Indygo (wynika zeń, że jednym z bohaterów będzie Owen Bartfield), No i te zapowiadane siedem tomów, gdy już w drugim konstrukcja przechodzi w chaos… Mało to zachęcające, szczerze mówiąc.