Podobno najpopularniejsze imiona nadawane dziś dzieciom w Polsce to Jakub i Julia (tutaj znajdziecie statystyki imion dla Warszawy). Wiecie, że Jakub to w języku sindarińskim *Eruverio, a w quenyi *Encaitar? I że Julię możemy w quenya nazwać *Vinyamoiel lub *Vinyamë? Chcesz poznać elfickie tłumaczenie innych znanych imion? Chcesz na sindarin lub quenyę przełożyć własne imię? Od wielu lat forumowicze Forum Elendilich w temacie “Tłumaczenie imion na języki elfickie: quenya i sindarin” zastanawiają się nad takimi przekładami. Efekt ich pracy zebrany został przez Nero i dzięki aplikacji stworzonej przez Tavaro stał się dostępny w postaci prostego programu, który znajdziecie pod podanym niżej adresem. Ostatnia aktualizacja pochodzi ze stycznia 2010 r.! Zapraszamy:
Jest 2 października 1947 r. J.R.R. Tolkien w swoim gabinecie w Kolegium Mertona w Oksfordzie odpowiada na list niejakiego pana A.W. Riddle’a, który żywo interesuje się filologią. Tolkien pisze odpowiedź na list z… 29 marca! Przeprasza za zwłokę. Pisze, że nawet teraz nie może znaleźć czasu, żeby udzielić pełnej odpowiedzi, bo oksfordzcy uczeni nie mogą liczyć na pomoc sekretarki lub asystenta. A jednak kreśli aż sześć stron dyskursu filologicznego na temat takich angielskich form jak to overthrow. W poprzednim liście Riddle właśnie o te formy pytał. Z listu wyłowić można takie zdania:
Ale filolodzy nie tworzą języków – oni je obserwują (z należną pokorą, jeżeli są choć trochę dobrymi filologami). Języki pozostają wytworem, a w pewnym sensie również własnością, zwyczajnych ludzi – jako instrument ich myśli, fantazji czy żartu; a to, co w nich dobre, jest wspólnym dziełem ludzkości: z wrażliwego instynktu oraz jasnej myśli.
(…) historia wykaże, że element przysłówkowy overdostał dołączony do throw (tworząc nowe słowo o wyspecjalizowanym znaczeniu) zanim jeszcze pomyślano o tym szczególnym użyciu to dla oznaczenia (pierwotnie) odmienialnego bezokolicznika.
List, który opisany jest w wydawnictwie domu aukcyjnego Christie’s pt. 20th-Century Books and Manuscripts (Londyn, 6 grudnia 2002, str. 20), a potem w The J.R.R. Tolkien’s Companion and Guide, tom I, str. 323 trafił właśnie na aukcję eBay (tu jest jej adres). Wystarczy 8300 dolarów amerykańskich, żeby ten unikalny 6-stronicowy list Tolkiena znalazł się w Twoich zbiorach. A jeżeli za mało funduszy, może wspólnie odczytamy jego treść ze złej jakości zdjęć, które znajdują się tutaj? Zapraszam do wspólnego badania rękopisu Tolkiena! Zadanie to dla tolkienowskich Indiana Jonesów…
Przeczytaj też pierwszą część naszego dziennikarskiego śledztwa pt. “Czy Tolkienowie pochodzili z Warmii?”. Piszemy w nim o alternatywnej a bardzo prawdopodobnej etymologii nazwiska Tolkien i o możliwym pochodzeniu Tolkienów z Prus Wschodnich, a konkretnie z Warmii, z małej wioski Tołkiny (Tolksdorf) w dzisiejszej Polsce.
Był obywatelem Królestwa Prus. W roku 1883 ukończył słynne w niemieckim obszarze językowym Collegium Fridericianum w Królewcu (Königsberg; o szkole, zwanej po niemiecku Königlichen-Friedrichs-Kollegium, przeczytacie tutaj). Abiturientem tej samej szkoły był słynny filozof Emmanuel Kant, a uczył w niej między innymi działacz polski, K. C. Mrongowiusz). Jako filolog klasyczny, pracujący w Lipsku (Leipzig), Johannes Tolkiehn napisał między innymi: Homer und die römische Poesie (1900), Philologische Streifzüge (1916), Ars grammatica (1913, 1928). Nosił prawie takie samo nazwisko jak inny Jan Tolkien, filolog z Oksfordu.
Profesor Johannes Tolkiehn należał do wschodniopruskiego rodu (lub gałęzi rodu), który na przestrzeni wieków pisał swoje nazwisko Tolkien i Tolkiehn (a także: Tolken, Tolkihn, Tolkin, Tollkiehn, Tollkien, Tollkuehn, Tollkühn – patrz np. strona wymieniająca wszystkie niemieckie nazwiska). Współcześnie jeden z przedstawicieli tego rodu, niemiecki naukowiec, prof. dr Günther-Ulrich Tolkiehn z Wildau (w Brandenburgii) zapytany w 2003 r. o swoją genealogię przez tolkienistę o pseudonimie Almacundo, wyjaśnia genezę i etymologię swojego nazwiska w następujący sposób (patrz wpis na forum TheOneRing). Dr Tolkiehn na własną rękę przeprowadził kwerendę biblioteczną i badania genealogiczne, mające na celu ustalenie powiązań jego rodziny z angielskimi Tolkienami. Jego ustalenia (bazujące przede wszystkim na pracy jednego z jego dawnych krewnych, pastora Heinricha Tolkiehna) są następujące:
Gandalf tymczasem wciąż jeszcze stał za drzwiami i śmiał się dość długo, chociaż cichutko. Po chwili podszedł bliżej i ostrzem laski wyskrobał znak na pięknych, zielonych drzwiach frontowych hobbita jakiś dziwaczny znak (“Hobbit”, str. 9).
A co do znaku, zapewniam cię, że jest na twoich drzwiach znak, który wedle przyjętego w naszym cechu zwyczaju znaczy – albo przynajmniej dawniej znaczył: włamywacz szuka odpowiedniego zajęcia, wymagane silne wrażenia i godziwy zarobek. Tak się ten znak odczytuje. Można zresztą zamiast “włamywacz” wyrazić się: “doświadczony poszukiwacz skarbów” – jeżeli chcesz. Niektórzy to wolą (słowa Gloina, “Hobbit”, str. 19).
Gdy zwyczajowo w Polsce, w czasie bożonarodzeniowej kolędy, znaczymy nasze drzwi znakiem + K + M + B +, warto wspomnieć o innym oznaczaniu drzwi, które znamy z lektury Hobbita. Jeżeli zastanawialiście się kiedyś, jak wyglądał znak nakreślony przez Gandalfa, odpowiedź przynosi książka Ch. Scull i W. G. Hammonda pt. J.R.R. Tolkien: Artist & Illustrator. Na stronie 99 przedstawiono tam grafikę Tolkiena, na której Gandalf (staruszek w szarym płaszczu, błękitnym kapeluszu i białym szaliku) dopiero co nakreślił na drzwiach Bilba Bagginsa znak “włamywacza” (znając Hobbita wiemy, że można też powiedzieć: “włamyhobbita”). Trzy runiczne znaki. Co one oznaczają? Może pozgadujemy? (po lewej artystyczne odwzorowanie znaku narysowanego przez Gandalfa/Tolkiena).
Niemiecki językoznawca Max Mechow w książce Deutsche Familiennamen prussischer Herkunft (’Niemieckie nazwiska pruskiego pochodzenia’; Dieburg 1994, str. 99) sugeruje, że wbrew samemu Tolkienowi, jego rodowe nazwisko może mieć wschodniopruskie pochodzenie. A Polacy mają być może na obszarze swojego kraju gniazdo rodzinne Tolkienów!
J.R.R. Tolkien wielokrotnie potwierdzał, że jego przodkowie przybyli do Anglii w połowie XVIII wieku z obszaru Saksonii. Według rodzinnych przekazów (a może według teorii, której autorem był J.R.R.T.?) mieli oni uciec przed pruską inwazją na Saksonię w roku 1756. Saksonia to dla Tolkiena wiele mówiąca i bliska nazwa, bo pochodzi od ludu wczesnośredniowiecznych Sasów, którzy migrując z kontynentu w czasie Wędrówek Ludów założyli wraz z Anglami, Jutami i Fryzami staroangielską kulturę na Wyspach Brytyjskich – obiekt zachwytu i materiał badawczy Profesora. Anglosasi we wczesnym średniowieczu wysyłali wielu chrześcijańskich misjonarzy na tereny plemienne pogańskich Starych Sasów (jednym z nich był św. Bonifacy/Wynfreth).
W nocie autobiograficznej z 1955 r. Tolkien uzasadniał, że nazwisko Tolkien jest zangielszczoną formą niemieckiego przydomka/nazwiska Tollkiehn, od przymiotnika tollkühn ‘ryzykancki, brawurowy, szaleńczo odważny (dosł. ‘głupio-odważny’). Nie przyjmował innych argumentów. A przecież pojawiały się takie. W liście nr 349 do pani E. R. Ehrardt z dnia 8 marca 1973 r. Profesor pisał, że nie przekonuje go inna etymologia. Chodziło o wywodzenie jego nazwiska od słowiańskiego * tъlkъ ’sens, tłumaczenie, interpretacja, wyjaśnienie’ – rosyjski etymolog Vasmer pisał, że bezpośrednio od formy staroruskiej тълкъ wywodzą się następujące pożyczki: litewskie tùlkas ‘tłumacz’, łotewskie tul̃ks, estońskie tulk, starodolnoniemieckie tolk, staroislandzkie tulkr ‘tłumacz’, niderlandzkie (dolnoniemieckie) tolk (Tolkien dodaje w liście jeszcze fińskie tulkki; więcej o wyrazach pokrewnych przeczytacie w odpowiednim temacie u Elendilich: “Nazwisko “Tolkien” a słowiańskie *tołk/*tłok“).
Na czołowych listach dyskusyjnych poświęconych językom Tolkiena (Lambengolmor i Elfling) francuski językoznawca, David Giraudeau, publikuje swoją ponad 60-stronicową pracę pt. J.R.R. Tolkien: a global theory? (tekst angielski tutaj, tekst francuski tutaj). Praca jest polemiką i krytyką tzw. “teorii globalnej” Edwarda Kłoczki (znanego w świecie jako Edouard Kloczko; jego zdjęcie po lewej), francuskiego tolkienisty, Polaka urodzonego we Lwowie (rocznik 1963).
Znany lingwista tolkienowski z Finlandii, Petri Tikka (autor strony pt. Men Eldalambínen. A Place in the Elven Tongues, ale też student teologii przygotowujący się do posługi luterańskiego pastora), prezentuje dziś, w święto Objawienia Pańskiego (zwane popularnie świętem Trzech Króli), hymn Philippa Nicolai pt. Wie schön leuchtet der Morgenstern (’Jak pięknie lśni Gwiazda Zaranna’). Petri przełożył tę kantatę na quenya jako Ve Eärendil vanima. Opublikował też na YouTube filmik wideo z własnym wykonaniem owego hymnu.
Grafika, którą prezentujemy powyżej to fragment pokrytej inskrypcjami runicznymi kasetki z kości wieloryba, znanej jako “Kasetka Franksa” (więcej tutaj) która pochodzi z połowy VII w. Reprodukowany fragment ukazuje Gwiazdę Betlejemską, trzech Magów ze Wschodu i ich dary oraz szopę Narodzenia z Maryją i Jezusem.
Wie schön leuchtet der Morgenstern
Voll Gnad und Wahrheit von dem Herrn,
Die süße Wurzel Jesse!
Du Sohn Davids aus Jakobs Stamm,
Mein König und mein Bräutigam,
Hast mir mein Herz besessen,
Lieblich, freundlich,
Schön und herrlich, groß und ehrlich,
Reich von Gaben,
Hoch und sehr prächtig erhaben!
Jak Eärendil/Gwiazda Zaranna piękna,
z gwiazd najjaśniejsza,
Ach! Odrośl Jessego jaśnieje
Moim królem jest Dawida Syn,
Oddaję się na służbę Oblubieńcowi:
Tyś przejął moje serce.
Ukochany/drogi, przyjazny/kochający,
wspaniały, mocny, wysoki, wierny,
chwalebny,
Bożej Łaski tyś pełny!
Tłumaczenie na quenya – Petri Tikka (2009)
Oryginał niemiecki i melodia – Philipp Nicolai (1599)
Polskie tłumaczenie – Ryszard “Galadhorn” Derdziński
Pełny tekst: here (English) & hier (Deutsch)
J.R.R. Tolkien posiadał różaniec i praktykował modlitwę różańcową. Swój różaniec trzymał na stoliku przy łóżku. Wspomina o tym na przykład list nr 55 w zbiorze pod redakcją Humphreya Carpentera. Ciekawe czy oryginalny różaniec J.R.R. Tolkiena znajduje się w posiadaniu spadkobierców Profesora? Wyrazem pobożności maryjnej J.R.R. Tolkiena są liczne wzmianki o Matce Bożej w listach, opisywany przez Tolkiena związek między Maryją i jego literackimi kreacjami Elbereth oraz Galadrieli, a także takie lingwistyczne wprawki Profesora, jak quenejskie tłumaczenie Zdrowaś Maryjo, Pod twoją obronę i Litanii Loretańskiej (opublikowane w Vinyar Tengwar nr 43-44).
W ramach rozmów w chrześcijańskiej podgrupie społeczności Elendilich, która nosi nazwę Fraternitas Sancti Brendani (Bractwo Świętego Brendana – patrz tutaj), pojawił się pomysł obmyślenia tolkienowskiego różańca (łac. Rosarium Tolkienianum), czyli znanej katolickiej modlitwy w pięciu różnych językach, w tym w czterech bliskich profesorowi Tolkienowi: po łacinie, po angielsku, po staroangielsku i w quenya. Zainteresowanych taką formą tolkienowskiej aktywności zapraszamy do ściągnięcia dokumentu w pdf, który zawiera propozycję modlitewną na 118. urodziny J.R.R. Tolkiena.
Powyżej prezentujemy grafikę D. Daniela Andriësa (z jego zbioru grafik na Gwaith-i-Phethdain) pt. Ave Maria. Artysta nawiązuje w swojej kaligrafii do liternictwa gotyckiego. Grafika ukazuje Nawiedzenie Najświętszej Maryi Panny w stylu ikon bizantyjskich.
Ewangelia według św. Łukasza 2,1-20 (tłumaczenie na quenya Helge K. Fauskangera – pojawiło się dokładnie 22 grudnia b.r. z okazji zbliżającego się Bożego Narodzenia, źródło)
1 Ar túlë entë auressen i etelendë canwa Auhustus i Táraranello, i mo notumnë quanda ambar. 2 Minya notië sina martanë írë Quirinius nánë cáno Sírio. 3 Ilyë queni lender náven nótina, ilquen véra ostoryanna. 4 Yando Yósef lendë amba Alilëallo, et i ostollo Nasaret, mir Yúrëa, Laviro ostonna, ya ná estaina Vet-Lehem, pan anes maro ar nossëo Laviro, 5 náven nótina as María ye nánë antaina sen vestalessë, ar ye sí nánë *lapsarwa. 6 Írë engettë tassë, i lúmë túlë yassë columnes lapserya. 7 Ar colles yondorya, i minnóna, ar se-vaitanes ar panyane se *salquecolcassë, pan lá engë tún nómë mí *marmen.
8 Enger mavalli i imya nóressë i marner i restassë, tírala lámáreltar i lómissë. 9 Ar i Héruo vala tarnë ara te, ar i Héruo alcar caltanë *os te, ar túra caurë nampë te. 10 Mal i vala quentë téna: ”Áva rucë, pan inyë cára sinwa len túra alassë ya nauva i quanda lien, 11 an anaië cólina len síra *Rehtando, ye ná Hristo, i Heru, Laviro ostossë. 12 Ar si nauva tanna len: Hiruvaldë vinimo, vaitana ar caitala *salquecolcassë.” 13 Ar rincanen engë as i vala rimbë i meneldëa hossëo, laitala Eru ar quétala: 14 ”Alcar i tarmenissen na Erun, ar cemendë rainë atanin pa i sanas mai.”
15 Ar apa i vali oanter tello mir menel, i mavari quenter quén i exenna: ”Alvë lelya Vet-Lehemenna cenien nat sina ya amartië, ya i Héru acárië sinwa ven.” 16 Ar lendeltë hormenen ar hirner María ar Yósef ar i vinimo caitala i *salquecolcassë. 17 Írë cennelte se, carneltë sinwë i nati yar náner quétinë téna pa hína sina. 18 Ar elmenda nampë ilquen hlárala pa i nati nyárinë ten lo i mavari, 19 mal María *hempë ilyë quetier sinë ar sannë pa tai endaryassë. 20 Tá i mavari nanwenner, antala alcar ar laitalë Erun pa ilqua ya hlasseltë ar cenneltë, aqua ve ta nánë nyárina ten.
Po tolkienowskim spacerze po Bloemfontein (RPA) i po Warwick (Anglia) czas na tolkienowski spacer po najmniej chyba znanym mieście, w którym mieszkała rodzina Tolkienów – po przemysłowym ale i uniwersyteckim Leeds. Zwróćcie uwagę, że Google Maps pozwala nam obecnie rzeczywiście spacerować po ulicach Leeds, przyglądając się wszelkim szczegółom (kliknij mapę poniżej)!
Leeds (443 tys. mieszkańców) znajduje się w hrabstwie Yorkshire, a zatem jest miastem północnoangielskim. Położone jest u stóp Gór Pennińskich, nad rzeką Aire. Dziś jest to miasto o charakterze przemysłowym. Kiedyś słynęło za sprawą swoich młynów tekstylnych. W średniowieczu była to część tzw. West Riding hrabstwa Yorkshire. Leeds może się pochwalić historią sięgającą wieku V, gdy istniejące w tym miejscu królestwo Elmet pokrywał las nazywany Loidis – od tej formy (zapisanej u Bedy i pochodzącej prawdopodobnie od słowa celtyckiego, którego derywatem jest walijskie lloed ‘miejsce’), poprzez Lede, Ledes, pochodzi współczesna nazwa miejscowa Leeds (niektórzy uczeni wysnuwają tę nazwę od angielskiego lede, lead ‘bieg wody’, ale taka forma najwcześniej jest zapisana w źródłach z XVI w.). Ciekawe jak Tolkien interpretował tę nazwę? Już w samym nazewnictwie miejscowym okolic Leeds znajdujemy związki ze światem Tolkiena. Wspomniane wyżej West Riding pochodzi z anglosaskiego podziału tych ziem na trzy thrydings (zachodnią, północną i wschodnią), co oznacza ‘trzecie’ (jak farthings oznacza ‘ćwierci’) – w podobny sposób dzieli się u Tolkiena kraina hobbitów, Shire na cztery Ćwiartki (Wschodnią, Południową, Zachodnią i Północną). O związku angielskich thrydings z tolkienowskimi farthings pisał sam autor w komentarzu do nazw miejscowych, który został przez niego przygotowany dla germańskojęzycznych tłumaczy Władcy Pierścieni.
Podobno najpopularniejsze imiona nadawane dziś dzieciom w Polsce to Jakub i Julia (tutaj znajdziecie statystyki imion dla Warszawy). Wiecie, że Jakub to w języku sindarińskim *Eruverio, a w quenyi *Encaitar? I że Julię możemy w quenya nazwać *Vinyamoiel lub *Vinyamë? Chcesz poznać elfickie tłumaczenie innych znanych imion? Chcesz na sindarin lub quenyę przełożyć własne imię? Od wielu lat forumowicze Forum Elendilich w temacie “Tłumaczenie imion na języki elfickie: quenya i sindarin” zastanawiają się nad takimi przekładami. Efekt ich pracy zebrany został przez Nero i dzięki aplikacji stworzonej przez Tavaro stał się dostępny w postaci prostego programu, który znajdziecie pod podanym niżej adresem. Ostatnia aktualizacja pochodzi ze stycznia 2010 r.! Zapraszamy:
