Święte słowa

21.01.09, 02:50, dodany przez Galadhorn

Święta już za nami. Na pewno każde z nas ma wiele miłych bożonarodzeniowych wspomnień. I choć pewnie nie tylko ja zrzucam zbędne świąteczne kilogramy, to w głowie wciąż radośnie rozbrzmiewają różne święte, bo związane ze Świętym i jego Świętem, słowa. A ponieważ pewna Tolkienistka prosiła mnie niedawno o przedstawienie pewnego listu Tolkiena o holy words, w ramach poświątecznych remanentów biorę ten temat na swój komputerowy warsztat.

Prawdopodobnie w kwietniu 1958 r. jezuita ks. Robert Murray napisał do Tolkiena z pytaniem o określenia świętości z punktu widzenia językoznawcy. Profesor odpowiedział listem, który znajduje się w wydanym zbiorze jego korespondencji (jego II wydanie planuje na najbliższy czas wydawnictwo Zysk i Ska). W opracowaniu Carpentera nosi on numer 209. Pochodzi z 4 maja 1958.

Profesor zwraca przede wszystkim uwagę na to, że poszukiwanie pierwotnego znaczenia słów napotyka na niebezpieczeństwo dwojakiego rodzaju – istnieją bowiem dwie zmienne: znaczenia/skojarzenia oraz formy. Zmiany semantyczne i zmiany morfologiczne są od siebie niezależne. I nigdy nie wiemy czy dane słowo w dawnejszej formie miało dokładnie takie, a nie inne znaczenie i skojarzenia. Tolkien zgodnie z faktami zauważa, że

Nie znamy “pierwotnego” znaczenia żadnego wyrazu, a tym bardziej znaczenia jego podstawowego elementu (…); zawsze bowiem istnieje zaginiona przeszłość.

Potem, na rozgrzewkę, Tolkien analizuje greckie θεός, łacińskie deus i angielskie god (wszystkie te słowa oznaczają dziś ‘Boga’) i zamyka ten fragment listu stwierdzeniem:

Czyż pojęcie “Boga” nie jest w ostatecznym rozrachunku całkowicie niezależne od sposobu, w jaki zrodziło się słowo na jego oznaczenie?

Tu Profesor podaje teoretyczne formy praindoeuropejskie, które mogły być określeniami “Boga”: *dh(e)wes (słowo to odnosi się do ‘poruszenia, ekscytacji’), *d(e)jew (słowo to odnosi się do ‘jasności, szególnie nieba’) oraz *ghew (słowo to oznacza ‘płakanie’). Od tych form pochodzić mogą odpowiednie słowa w grece i łacinie. Tymczasem angielskie god jest zdaniem Tolkiena dawnym imiesłowem czasu przeszłego, słowem rodzaju nijakiego na określenie ‘tego, co się wzywa’. Profesor pisze (choć nie jest to do końca jasne w liście), że ewentualne angielskie określenie ‘Boga’, które było spokrewnione z gr. θεός i łac. deus stało się wyrazem tabu i zastąpiono je tą właśnie formą – ‘to, co się wzywa’. Stąd współczesne angielskie słowo God.

I tu list powinien przejść do meritum. Tymczasem Profesor, jak literacki Niggle, dopieszcza poboczne etymologie, pisząc o sequor, see, witian, video, salvus, sallow i harp. Święte słowa umknęły uwadze naukowca, bo po drodze pojawiło się tyle innych, a też ciekawych etymologii. Taki mały przykład sztuki epistolarnej Tolkiena, a tak wiele nam mówi o sposobie myślenia i tworzenia tego pisarza.

Dlatego legendarium powstawało dziesiątki lat i życia Profesorowi nie starczyło na doprowadzenie go do doskonałości. Pozostaje mieć tylko nadzieję, że dopełniło się ono w tym lepszym świecie…

***

Nie pozostawię jednak tej notatki bez epilogu. Zaglądam oto do ostatniego Parma Eldalamberon nr 17, bo są tam określenia świętości w językach elfów. Etymologia tamtych słów jest pewna i jasna. Na str. 149 znajdziemy rdzeń *aya-n ‘traktować z bojaźnią/szacunkiem’. Od tego słowa pochodzi quenejskie Ainur ‘Święci’, aina ‘szanowany’. Rdzeń *aya- jest też źródłem quenejskiego airi- i sindarińskiego aer ‘święty, szanowany, uświęcony’ , aire ‘świętość, świętobliwość’, airëa ‘święty’ (w odniesieniu do osób,  gdy aina jest zarezerwowane dla Valarów), czasownika aina- ‘uświęcać, błogosławić, traktować jako święte’, ainima ‘święte’ (o rzeczach), form áyan, ayan ‘święta rzecz, objekt lub miejsce’, ainas ‘święte miejsce’, sanktuarium’ oraz zawołania aia! aiya! ‘bądź pozdrowion’ (w zwrotach kierowanych do potężnych i świętych postaci Valarów lub do Eärendila – do zwykłych śmiertelników mówiło się raczej alla!).

Drugi elficki rdzeń świętych słów to *aman- ‘dobry (w sensie moralnym), święty, błogosławiony, wolny od zła’ (str. 149).

Ciekawe są te formy, bo pokazują też jakie znaczenie miała świętość dla samego Tolkiena: świętość wiąże się tu z jednej strony z bojaźnią i szacunkiem, a z drugiej z wolnością od zła.

Kategorie wpisu: Felietony tolkienowskie, Lingwistyka tolkienowska, Listy Tolkiena