Aktualności ze świata miłośników twórczości Tolkiena

A mogło się to stać w Międzyziemiu…

Maria Skibniewska przełożyła angielską nazwę Middle-earth na język polski jako Śródziemie. Czy można słowo to przetłumaczyć w inny sposób?

Tolkien wzorował swoją nazwę na germańskich określeniach świata zamieszkałego przez nas, ludzi. Germanie wierzyli, że istnieje wiele światów, w których zamieszkują bogowie, alfowie (elfy), karły (krasnoludy), giganci i ludzie. Germanie skandynawscy wierzyli w 9 takich światów (jak opisał to Snorri Sturluson w Eddzie) – jednym z nich był Miðgarðr – świat ludzi (dosł. ‚między-ziemia’). Na załączonym rysunku widzimy schemat takiego właśnie podziału wg wierzeń skandynawskich. Łącznikiem między światami jest jesion Yggdrasill będący osią wszechświata i drzewem kosmicznym. Yggdrasill znaczy ‚Rumak Ygga (Odyna)’. Wiąże się to zapewne z szamańskimi początkami kultu Odyna – w szamańskim transie duch adepta religii odynistycznej przechodził do innej rzeczywistości (innych światów) niczym na grzbiecie konia).

Wróćmy jednak do Śródziemia. Staronorweskie słowo Miðgarðr ma odpowiedniki w innych językach germańskich: staroangielskie middangeard i gockie midjungards (słowo użyte wielokrotnie w gockiej Biblii biskupa Wulfili). Słowa te świadczą o tym, że w języku pragermańskim mogło istnieć wyrażenie opisujące ekumenę, świat zamieszkały przez ludzi. Forma pragermańska to prawdopodobnie *medjungardaz ‚śród-ziemie, między-ziemia’. To jedna z najbardziej starożytnych skamielin językowych w Europie, słowo o konotacjach mitologicznych, które świadczy o tym, że duża część wierzeń przedchrześcijańskich w Norwegii i Islandii mogła być wspólna dla wszystkich Germanów – również kontynentalnych.

A teraz wróćmy do pierwszego pytania. Czy słowo Middle-earth można przetłumaczyć inaczej niż Śródziemie? Tak – czyni tak Gerard Labuda w Źródłach skandynawskich i anglosaskich do dziejów Słowiańszczyzny, gdzie na stronie 80 spotykamy alternatywne tłumaczenie stang. middangeardmiędzyziemie.

Śródziemie i Międzyziemie to dwa różne, a całkiem adekwatne tłumaczenia.

Rysunek Yggdrasilla i Dziewięciu Światów skopiowałem z książki E.V. Gordona (przyjaciela Tolkiena) pt. An Introduction to Old Norse, str. 196. Tekst opublikowałem po raz pierwszy na forum Hobbitonu (źródło).

Kategorie wpisu: Eseje tolkienowskie, Lingwistyka

7 Komentarzy do wpisu "A mogło się to stać w Międzyziemiu…"

Nero, dnia 28.10.2008 o godzinie 22:19

Dlaczego „Międzyziemie” kojarzy mi się z „Międzymorzem”?

Galadhorn, dnia 28.10.2008 o godzinie 22:22

Bo zaczyna się od cząstki „Między-„? 😀 Ale swoją drogą, wolę „Śródziemie”, choć z punktu widzenia mitologii Północy powinno być chyba „Śródświat” lub „Międzyświat”.

TAO, dnia 29.10.2008 o godzinie 11:04

Językowo „Śródziemie” jest urobione od „Śródziemnomorza”, krajów, otaczających Morze Środziemne; zdarzyło mi się nie tak dawno (i parokrotnie) czytać o Śródziemiu w znaczeniu krajów śródziemnomorskich właśnie. A skojarzenie „Międzyziemie” – „Międzymorze” jest naturalne, bo to terminy bliźniacze. A skoro tak, to wprowadzenie pierwszego terminu powodowałoby zamęt, bo tak, jak „Międzymorze”, to obszar lądu, położony między morzami, tak „Miedzyziemie” interpretowalibyśmy cokolwiek instynktownie jako coś położonego między ziemiami. I to jest wada tłumaczenia Labudy. Skądinąd ścisłe i filologicznie, i merytorycznie przełożenie tego terminu wydaje się niemożliwe, bo w polskiej tradycji brak pojęć o wyodrębnionym „świecie środka” w poniższym rozumieniu.

Galadhorn ma rację, że w „Śródziemie” to raczej „Śródświat”, ale i po angielsku, i po polsku „ziemia” może być synonimem „świata”. I Śródziemie/Midgard, to świat „środkowy”, położony poniżej świata/światów niebian, a powyżej świata/światów sił chtonicznych, podziemnych. Czyli – nasz świat, świat ludzi. Co jest zresztą niezupełnie zgodne z mitologiczną konstrukcją Tolkiena.

Arganthe, dnia 30.10.2008 o godzinie 10:44

Hobbici w Państwie Środka? 😀

Galadhorn, dnia 30.10.2008 o godzinie 11:12

Tacy maleńcy, ale nie słyszałem, żeby mieli skośne oczka i jedli pałeczkami :)

klemenko, dnia 30.10.2008 o godzinie 11:19

Rosjanie poszli w tym samym kierunku i Middle-Earth tłumaczą jako Средиземье.

TAO, dnia 30.10.2008 o godzinie 13:31

Rosjanie nie poszli w tym samym kierunku, ale przetłumaczyli termin Skibniewskiej. Wszyscy wcześni rosyjscy tłumacze znali przekład polski i podobnych „pożyczek” jest w nich więcej.

Zostaw komentarz